Ngôn ngữ báo chí - phong cách

PHONG CÁCH BÁO CHÍ - CÔNG LUẬN

A. Khái quát về phong cách báo chí - công luận

1. Định nghĩa

Phong cách báo chí - công luận là khuôn mẫu thích hợp để xây dựng lớp văn bản trong đó thể hiện vai của người tham gia giao tiếp trong lĩnh vực báo chí - công luận. Nói cụ thể hơn đó là vai của nhà báo, người đưa tin, người cổ động, người quảng cáo, bạn đọc (phát biểu)... tất cả những ai tham gia vào hoạt động thông tin của xã hội về tất cả các vấn đề thời sự.

Phong cách báo chí, công luận dựa chủ yếu trên kiểu ngôn ngữ viết - phi nghệ thuật, nhưng có thể bao gồm rộng rãi những cấu trúc của các kiểu viết và miệng - nghệ thuật của lời nói. Yếu tố cá tính đóng vai trò quan trọng.

2. Dạng của lời nói trong phong cách báo chí, công luận

Ngôn ngữ được sử dụng trong phong cách báo chí, công luận tồn tại cả ở dạng nói và dạng viết. Ở dạng viết có những mẩu tin, bài viết trên báo và tờ tin, những mẩu rao vặt, quảng cáo viết trên giấy dán nơi đông        người... Ở dạng nói có những bản tin hằng ngày, những mục thông tin quàng cáo trên đài phát thanh, đài truyền hình, những lời rao của người bán hàng…

3. Kiểu và thể loại cùa văn bản báo chí, công luận

Dựa vào nội dung ý nghĩa sự vật - lôgic, người ta chia văn bản báo chí, công luận ra các kiểu: văn bản cung cấp tin tức, vân bản phản ánh công luận và văn bản thông tin - quảng cáo. Dựa vào những đặc điểm về kết cấu, về tu từ, người ta chia vản bản báo chí, công luận ra các thể loại như: mẩu tin, tin tổng hợp, điều tra, phỏng vấn, phóng sự (thuộc kiểu tin tức); ý kiến bạn đọc, trả lời bạn đọc, tiểu phẩm (thuộc kiểu công luận); nhắn tin, thông báo, rao vặt, quảng cáo (thuộc kiểu thông tin - quảng cáo).

Báo hằng ngày nào cũng có ba mảng thông tin. Mỗi mảng đều có những bài thuộc những thể loại khác nhau mang những tên gọi khác nhau trong những mục khác nhau. Cần phân biệt với những văn bản không thuộc phong cách báo chí, công luận, như: văn, thơ, truyện, kịch (thuộc ngôn ngữ nghệ thuật); bài báo phổ biến khoa học (thuộc phong cách khoa học); chỉ thị, nghị định, điều lệ (thuộc phong cách hành chính công vụ) thường vẫn được đăng trên những trang đặc biệt, nhất là của tờ báo ngày Chủ nhật.

B. Chức năng của ngôn ngữ trong phong cách báo chí - công luận và đặc trưng chung của phong cách này

1. Chức năng của ngôn ngữ trong phong cách báo chí, công luận

Cần xác định rõ chức năng của ngôn ngữ được hiện thực hóa trong phong cách báo chí, công luận. Đó là chức năng giao tiếp lí trí và chức năng tác động. Giao tiếp lí trí được hiểu cụ thể là thông báo; tác động là tác động vào nhu cầu, nguyện vọng của người nghe, người đọc. Mọi nhu cầu và nguyện vọng của con người trong xã hội văn minh đều được phản ánh trong yêu cầu về thông tin. Không có thông tin, con người không thể tồn tại và phát triến hài hòa. Có những sách phong cách học tiếng Việt không nói đến phong cách báo chí, công luận, điều đó có thể là chưa phản ánh được giai đoạn phát triển hiện nay của tiếng Việt.

2. Đặc trưng của phong cách báo chí, công luận

Muốn thực hiện được chức năng thông báo - tác động trong công việc thông tin, tuyên truyền, quảng cáo, phong cách báo chí, công luận phải có được những đặc trưng chung là: tính chiến đấu, tính thời sự, tính hấp dẫn.

a). Phong cách báo chí, công luận có tính chiến đấu. Bởi vì ngôn ngữ được sử dụng trong phong cách báo chí, công luận chính là một công cụ đấu tranh chính trị của một nhà nước, một đảng phái, một tổ chức. Đối với chúng ta, chiến đấu, đấu tranh, ở đây có nghĩa là phấn đấu vì những mục tiêu cao cả của chủ nghĩa xã hội trên đất nước ta.

b). Phong cách báo chí, công luận phải đạt tính thời sự. Bởi vì khi đã có nội dung là sự thật rồi, thông tin còn phải được truyền đi kịp thời, nhanh chóng thì mới có tác dụng. Chỉ có những thông tin mới, những vấn đề cấp thiết của ngày hôm nay mới hấp dẫn người nghe. Người ta thường đón tin giờ chót, tin cuối cùng trong ngày, tin trong loại “báo buổi chiều” là vì vậy.

c). Phong cách báo chí, công luận phải đạt tính hấp dẫn. Tin tức của báo, đài phải được trình bày hấp dẫn, khêu gợi được hứng thú của người đọc, người nghe. Bởi vì đối tượng tiếp thu thông tin thì đông đảo, thời gian tiếp thu thông tin thường diễn ra trong khoảnh khắc (thời gian nghỉ ngơi, xen kẽ giữa những giờ làm việc...), nội dung thông tin thì rất phong phú đa dạng, nếu ngôn ngữ không ngắn gọn, rõ ràng, trình bày không nổi bật, không hấp dẫn sự chú ý, không gợi tò mò, không “đập vào mắt” người ta, thì sẽ không có ai muốn đọc, muốn nghe cả.

Ba đặc trưng nêu trên đây của phong cách báo chí, công luận được biểu hiện rõ rệt trong những đặc điểm ngôn ngữ của phong cách này. Và tất nhiên sự biểu hiện này có những mức độ khác nhau trong những kiểu và thể loại văn bản khác nhau của phong cách báo chí, công luận.

C. Đặc điểm ngôn ngữ của phong cách báo chí - công luận

1. Từ ngữ của phong cách báo chí, công luận

a). Lối nói báo chí, công luận sử dụng lớp từ ngữ được cấu tạo đặc biệt có màu sắc biểu cảm - cảm xúc rõ rệt và màu sắc tu từ học chức năng nổi bật, như: thảm họa hạt nhân, giải pháp số không, ảnh hưởng bị xói mòn, hòa bình trong tầm tay, trừng phạt kinh tế; Làm chảy máu Việt Nam, Leo thang chiến tranh gây lò lửa căng thẳng, hội chứng Việt Nam, thời kì sau Việt Nam...

Trong phong cách báo chí, công luận, cách mở rộng ý nghĩa của từ thường đem lại tính chất bình giá rõ rệt và mang màu sắc báo chí đậm nét. Xu hướng luôn đi tìm cái mới trong ý nghĩa của từ trở thành một nguyên tắc dùng từ của phong cách này. Ví dụ: đứng bên cạnh nhân dân ta, đứng sau kẻ xâm lược, đứng ở mũi nhọn của cuộc chiến đấu, lôi kéo vào một quỹ đạo thù địch, bật đèn xanh cho bọn xâm lược, phát triển với tốc độ chóng mặt.

b). Đặc điểm nổi bật của từ ngữ trong phong cách báo chí, công luận là mối tương quan giữa những từ ngữ diễn cảm (có màu sắc tu từ) và những từ ngữ dùng theo khuôn mẫu (đã mất đi màu sắc tu từ) có tính năng động và linh hoạt: Sau khi xuất hiện trong một hoàn cảnh lời nói nhất định, những từ ngữ diễn cảm được lặp lại nhiều lần trong những hoàn cảnh khác nhau, sẽ mất dần tính sắc sảo và chuyển sang những từ ngữ khuôn mẫu. Chẳng hạn, từ “kiện tướng” được dùng trước hết trong thể dục thể thao: kiện tướng bơi lội, kiện tướng bóng đá, kiện tướng bóng bàn, kiện tướng bắn súng, kiện tướng chơi cờ... Một thời nó đã xuất hiện rất gợi cảm trong những kết hợp như: kiện tướng thủy lợi, kiện tướng làm phân, kiện tướng đào đất rồi đến: kiện tướng cải tiến kĩ thuật, kiện tướng sáng chế phát minh.... Và có lúc “kiện tướng” cũng xuất hiện cả trong quân sự: kiện tướng diệt máy bay Mỹ (Nhân dân ngày 1-9-1966)... Rõ ràng ý nghĩa của từ “kiện tướng” ngày càng mở rộng và càng mất dần tính sắc sảo, gợi cảm lúc đầu của nó. Bây giờ báo chí ít dùng “kiện tướng” trong thể dục thể thao (vì dùng một thời gian dài hòa mòn), mà thay vào đó là: vận động viên ưu tú, vua bóng đá, siêu sao (Marađôna)...

Những năm gần đây báo chí hay dùng từ “thế kỉ”, trong nhiều kết hợp như: công trình thế kỉ, căn bệnh thế kỉ, vua lừa đảo thế kỉ và nhiều cách dùng từ rất mới, như: chạy với tốc độ chóng mặt, phát triển với tốc độ dễ sợ, viện trợ cả gói, kế hoạch cả gói, biện pháp tháo gỡ, vấn đề nổi cộm, đường lối mở cửa, chính sách cởi mở, tầng lớp được cởi trói, khủng bố sinh thái, quả đấm hạt nhân, nút bấm hạt nhân, cơn sốt vàng, cơn sốt gạo, cơn sốt mì chính... và những cách nói bóng bẩy, có sức hấp dẫn: liệu ông ta có vượt qua được thách thức to lớn này không, số phận đã mỉm cười với các cầu thủ bóng đá, đã nhanh chóng cải tạo đàn lợn theo xu hướng nạc hóa, nhiều xí nghiệp đứng trên bờ vực của sự phá sản, đã có lối chơi huyền thoại, mốt tóc siêu ngắn, sản xuất loại xe đạp siêu nhẹ (nặng 1/10 xe thường), những con vịt “siêu thịt” ở đồng bằng sông Cửu Long (Báo Nhân dân ngày 14-4-1992).

c). Phong cách báo chí, công luận dùng nhiều từ có màu sắc trang trọng như: thiết lập quan hệ hợp tác toàn diện, thiện chí hòa bình, xu thế đối thoại, tăng cường đoàn kết, loài người tiến bộ... nhiều từ ngữ có thái độ bình giá phủ định, như : dính líu, trả đùa, chóp bu, chủ bài, ngóc đầu, phình phờ, ve vãn, bán rao, tiếp tay, câu kết, quảng cảo rùm beng.

Phong cách báo chí, công luận sử dụng loại từ ngữ thuộc nghề báo, như: thông tín viên, đặc phái viên, hãng thông tấn, đưa tin, tiết lộ… Lớp từ ngữ quốc tế, như: mácxítléninity sôvanh, apácthai, ôlimpíc… nhiều kiểu từ viết tắt làm cho việc viết thông tin và tiếp thu thông tin được nhanh gọn, như : CBCNV (cán bộ công nhân viên), CLB châm cứu (Câu lạc bộ...). Ban kinh tế T.W. (... Trung ương). UBKH Nhà nước (ủy ban kế hoạch....)...

2. Cứ pháp của phong cách BCCL

Phong cách báo chí, công luận dùng những khuôn mẫu cú pháp, như :

a). Câu khuyết chủ ngữ nêu sự kiện, thường chỉ được dùng ở những phạm vi nhất định như ở đầu các bản thông báo, bản tin. Ví dụ :

- Hôm qua... tại... khai mạc...

- Đối với các thành phố... sẽ đào tạo một đội ngũ...

- Qua phát huy vai trò... mà lựa chọn nhận xét…

b). Câu có đề ngữ làm nổi bật thông tin, thường dùng trong các đầu đề tin tức, như:

- Hà Tĩnh: 15 nghìn tấn phân đạm phục vụ sản xuất vụ chiêm xuân.

- Phú Yên : 60% địa bàn dân cư được phủ sóng phát thanh, truyền hình.

c). Câu có nhiều thành phần tách biệt được in thành dòng riêng, bằng những con chữ khác nhau, để nhấn mạnh các nội dung thông tin, thường dùng trong các đầu đề tin tức.

Phong cách báo chí, công luận đồng thời sử dụng :

d). Những yếu tố diễn cảm của cú pháp, những cách diễn đạt làm nổi bật trung tâm thông tin. ví du:

- Điều làm cho khách hàng nhớ tới Bình Tiên là chất lượng sản phẩm và mẫu mã khá đẹp.

- Biện pháp cụ thể của Mù Cang Chải là thâm canh lúa màu trên diện tích cấy lúa nước, một vụ và hai vụ…(Nhân dân, 1-1- 1992)

e) Những câu đơn phát triển kết hợp lời nói trực tiếp với lời nói gián tiếp để cô đúc thông tin và tăng sức thuyết phục của thông tin. Ví dụ:

- Dưới đầu đề “Việt Nam: một con hổ nhỏ mới?”, báo “Béclin” (CHLB Đức) ra ngày 31-12-1991 nhận xét rằng nhờ “phần nào nhận thức được những tín hiệu của thời đại” và đã tiến hành “những cuộc cải cách kinh tế thận trọng đi đôi với việc mở cửa cho các nhà đấu tư nước ngoài”, nên trong năm qua kinh tế Việt Nam phát triển thuận lợi hơn so với sự chờ đợi. (Hà Nội mới, 4-1- 1992).

Đặc điểm nổi bật của cú pháp trong phong cách báo chí, công luận là sử dụng kết hợp những yếu tố khuôn mẫu và những yếu tố diễn cảm. Đặc điểm này tất nhiên là được thể hiện không như nhau trong các thế loại báo chí, công luận khác nhau.

3. Kết cấu của văn bản báo chí, công luận

a). Đặc điểm nổi bật của phong cách báo chí, công luận là :

Những đầu đề kép (có những đầu đề phụ đi kèm) được diễn đạt ngắn gọn, rõ ràng, hấp dẫn, đạp vào mắt người đọc, có khả năng thâu tóm được toàn bộ nội dung của cả bài (chỉ khi nào có sự quan tâm đặc biệt, người đọc mới cần đọc cả bài).

Tuy nhiên, những mẩu tin ngắn “khô khan” vẫn có thể trở nên sinh động, hấp dẫn bạn đọc bằng những đầu đề biểu cảm, gọi tò mò. Ví dụ :

- Cứu sống một người bị tai nạn hiểm nghèo

- Công an phường phố Huế phá 7 ổ nhóm lưu manh

Các phương tiện tu từ, biện pháp tu từ được sử dụng nhiều, chẳng hạn:

- Tin về một trại tăng gia ở Quảng Ninh do quản lí lỏng lẻo không làm ra của cải vật chất để tự cung, tự cấp có một đầu đề kiểu chơi chữ: Tăng nhưng không gia.

Đặc biệt những chuyện lạ đó đây có những đầu đề lí thú:

- Hoa lớn nhất thế giới (hoa Erêmút)

- Người khổng lồ của biển cả (tàu thủy đóng ở Nhật)

Những bài báo thuộc kiểu nêu công luận thường để trong các mục riêng để người đọc dễ tìm (Chuyện gần      xa, Nói mà nghe, Mũi tên nhon, Chuyện thời sự, Mỗi ngày một chuyện, Nói hay đừng...) và có những đầu đề có nhiều màu sắc biểu cảm - cảm xúc, như :

- Cái vũng nước làm khổ bao người

­- Một đoạn đường phố "kiêng"... chi thị 57

Ngoài việc sử dụng đầu để kép, báo chỉ còn dùng kiểu con chữ in, các cỡ chữ to nhỏ, độ dài của các hàng tít (có khi chạy ngang cả trang báo), các màu sắc của đầu đề..., tất cả đều là những phương tiện kỹ thuật cần thiết làm cho tờ báo sinh động hấp dẫn.

b). Các văn bản thuộc kiểu cung cấp tin tức thường được kết cấu theo những khuôn mẫu nhất định, để việc truyền đạt và tiếp thu thông tin được dễ dàng, nhanh chóng.

c). Phóng sự điều tra. Loại này cũng nhằm mục đích đưa tin, nhưng không phải là tin tổng hợp mà thường là miêu tả trần thuật chi tiết, cụ thể, sự việc xảy ra. Phần lớn những bài phóng sự đều do phóng viên đến tận nơi ghi chép lấy số liệu, có nhân chứng, vật chứng, cũng có thể lấy tài liệu từ báo chí hoặc cơ quan cung cấp. Là bàn tin chi tiết đấy đủ, có tính thời sự cao, loại phóng sự - điều tra cùng hướng đến một ngôn ngữ sinh động, hóm hỉnh, tế nhị để hấp dẫn người đọc, để rồi từ đó bộc lộ thái độ, lập trường của mình. Cái “tôi” tác gỉa xuất hiện trong các đoạn văn như là một phương tiện tăng cường tính chân thực, khách quan của những điều “mất thấy tai nghe”.

d). Tiểu phẩm báo. Viết dựa vào các tài liệu báo chí và tài liệu thực tế, tiểu phẩm báo nhằm mục đích châm biếm kẻ thù hoặc giáo dục một cách nhẹ nhàng nhưng sâu sắc những đối tượng mắc những thói hư, tật xấu trong xã hội. Nó dùng hình thức viết ngắn gọn, những biện pháp châm biếm, trào phúng rất đa dạng.

e). Thông tin. Nội dung thông báo chủ yếu được viết thâu tóm trong câu đơn phát triển. Nội dung cần thông báo rất cụ thể, chi tiết, chính xác về ngày giờ, địa điểm. Từ ngữ màu sắc trang trọng, nghiêm túc.

g). Rao vặt. Ngôn ngữ của rao vặt ngắn gọn, rõ ràng, sở dĩ ngắn gọn là vì chỉ cần nêu những chi  tiết quan trọng nhất cho người đọc đủ xác định được đúng cái mình đang cần.

h). Quảng cáo. Quảng cáo là thể loại nhằm truyền đạt thông tin, đề cao những phẩm chất tốt đẹp của hàng hóa (vật chất và tinh thần) làm ra, tác động vào nhu cầu thị hiếu cùa mọi người để nhiều người mua, tham gia, hương ứng. Ngôn ngữ trong quảng cáo dùng những nghi thức giao tiếp lễ phép, tôn kính đối với khách hàng và dùng nhiều biện pháp tu từ để nhấn mạnh và hấp dẫn sự chú ý.

Ngôn ngữ của quáng cáo phải đạt được tính chất nổi bật, hấp dẫn, nghĩa là phải “đập vào mắt” người ta. Sự nổi bật và hấp dẫn của quảng cáo còn ở chỗ nó thường sử dụng ngôn ngữ xã giao kiểu cách để biểu lộ thái độ lễ phép, cung kính đối với khách hàng. Ví dụ: xin kính báo quý khách, để quý khách làm quà tặng, hân hạnh phục vụ quý khách xa gần... (mời các bạn xem tiếp bài Phon cách chính luận)