Cán đích 40 ngàn lượt bạn đọc

Sau gần 2 năm online, hôm nay my blog đã cán đích 40 ngàn lượt bạn đọc, cảm ơn sự quan tâm của tất cả các bạn.

Lịch sử luôn là sự tiếp nối...

Sau một thời gian tìm kiếm, được sự giúp đỡ của anh em bạn bè khắp nơi, hắn đã kiếm về cho kệ sách của mình nhiều cuốn sách rất hay và hơi bị hiếm. So với báo thì sách luôn là nơi ẩn chứa những thông tin đã qua, nhưng với sách nghiên cứu về lịch sử thì những thông tin đó luôn có sự tiếp nối. Bởi ngày hôm nay sẽ là lịch sử của ngày mai. 

Hắn đang có ý định điên rồ sẽ số hóa một số sách và CD Room chúng thành những cuốn lịch sử kiểu như e.history. Những ai quan tâm, có tài liệu ủng hộ xin vui lòng liên lạc với hắn qua blog này. Mong muốn rằng đây sẽ là tài liệu "mở" theo đúng nghĩa của nó. Mọi người có thể chung tay xây dựng và có thể dùng chung trong một phạm vi nào đó.

1. Tân cũ giao duyên: 1968 - 2012:

 

2. Xưa:

3. Nay:

4. Nay nữa:

5. Và sự tiếp nối của lịch sử chắc sẽ chưa dùng lại:

Những khám phá mới về Gia Định Báo

Phạm Long Điền (Bách khoa giai phẩm)

Bộ Văn hóa Giáo dục và Thanh niên vừa ban hành nghị định đưa môn Quốc văn lên giảng dạy ở lớp 12. Nghị định này có đề cập tới lịch sử báo chí Việt Nam. Như vậy, tờ Gia Định báo phải được nghiên cứu tường tận ngõ hầu cung cấp thêm tài liệu làm sáng tỏ thời kỳ đầu văn học quốc ngữ.

Cho tới nay, nhiều sách báo đã giới thiệu tờ báo đầu tiên của làng báo nước nhà. Tạp chí Bách Khoa đã đành một số đặc biệt “kỷ niệm 100 năm báo chí số ra ngày 15/1/1966. Giáo sư Huỳnh Văn Tòng trong Lịch sử báo chí Việt Nam Trí Đăng xuất bản, với các tài liệu thu thập tại Pháp, ông đã đưa ra một số dữ kiện khá chính xác liên hệ đến tờ Gia định báo. Ngoài ra còn một số tác giả khác giới thiệu qua tờ báo này. Tuy nhiên nếu đem so sánh các bài viết về Gia Định báo, ta nhận thấy một số điềm cần phải đính chánh.

Đây là tờ báo đầu tiên viết bẵng chữ quốc ngữ nhưng Thư viện quốc gia Sài Gòn chỉ còn lưu lại ấn bản năm 1880 tức 15 năm sau nó ra đời.

Gần đây, trong lúc tìm tài liệu nghiên cứu thời kỳ đầu văn học quốc ngữ tại miền Nam, chúng tôi phát hiện được hai tài liệu có thể soi sáng một số vấn đề liên hệ đến tờ Gia Định báo.

Tập tài liệu thứ nhứt là tập hồ sơ của ông Trương Vĩnh Ký. Trong tập tài liệu này toàn bản chép tay nghị định và thơ từ qua lại giữa ông Trương Vĩnh Ký và nhà cầm quyền Pháp liên hệ đến tờ Gia Định báo. Tất cả gồm 53 văn kiện đều bằng chữ Pháp, viết tay với mực tím. Giấy đã vàng, rất dòn, đụng tới có thể rách nhưng nét chữ còn đọc được.

Tập tài liệu thứ hai là bộ Gia Định báo năm 1870, ấn bản đặc biệt của Soái phủ Nam kỳ, thuộc loại giấy tốt. Do đó tập báo cho đến nay vẫn còn nguyên vẹn, không rách nát hoặc lu mòn như tờ Courrier de Saigon cùng năm 1870 hiện còn lưu trữ tại Thư viện quốc gia Sàigòn. Năm 1870 rất hệ trọng đối với sự khởi sắc của tờ Gia Định báo vì từ ngày 16/9/1869 nhà cầm quyền Pháp giao việc quán xuyến tờ báo cho ông Trương Vĩnh Ký. Trước kia, từ năm 1865 đến 1869, ông Ernest Poneau trông coi. Chúng tôi cũng tìm được 4 số Gia Định báo của thời kỳ 1865 - 1869. Nhờ đó, chúng ta có thể so sánh tờ Gia Định báo trong hai thời kỳ 1865 -1869 và 1869 - 1897 từ hình thức tới nội dung.

Dĩ vãng sống lại qua nét chữ của ngòi viết lá tre màu mực tím

Tiểu sử của ông Trương Vĩnh Ký nhiều sách báo đã nói tới. Trong thời gian 1866 -1868, ông làm Giám đốc trường Thông ngôn. Năm 1863, ông đệ đơn xin từ chức. Ngày 3/9/1868, ông Trương Vĩnh Ký viết thơ cho ông Giám đốc Nội trị để báo trước ý định ông muốn từ chức Giám đốc trường Thông ngôn để được an nhàn trong cuộc sống riêng tư. Cuối thơ, ông có hứa lúc nào cũng phục vụ cho nhà nước Pháp với mục đích gắn liền hai nước Pháp Nam.

Qua ngày 2/11/1868, ông Trương Vĩnh Ký chánh thức gởi đến ông Giám đốc Nội trị đơn xin từ chức. Trên tờ đơn này cạnh bên có ghi bằng viết chì xanh chữ Pháp còn đọc được: “chấp thuận”.

Ngày 15/9/1869, ông Trương Vĩnh Ký viết thơ cho ông Giám đốc Nội trị biết là ông đồng ý quán xuyến tờ Gia Định báo một khi nhà nước giao phó. Nguyên văn bức thơ như sau:

“Kính gởi ông Giám đốc Nội trị. Thưa Ông Giám đốc,

 Tôi hân hạnh trả lời cho Quan lớn và những đề nghị mà Quan lớn cho biết đối với quan Thống soái.

“Nếu một chánh sách khác với chánh sách mà tôi hằng mong theo đuổi, chánh sách mà tôi tin tưởng tốt, chánh sách ấy đã làm cho tôi xa rời guồng máy hành chánh, Quan lớn cứ tin rằng tôi đã giữ niềm kính trọng thật lớn lao đối với những vị cầm giềng mối bộ máy hành chánh và lòng tin tưởng thật lớn lao đối với những thành quả thu đạt được.

“Một kỷ nguyên mới mở ra cho xứ sở, chẳng những tôi cảm thấy mà sự bình yên đến với dân chúng, lòng tin tưởng của họ càng ngày càng vững chắc đối với một chánh quyền chân thành và liêm khiết. Tất cả những điều đó làm cho tôi có bổn phận nhận đề nghị mà Quan lớn cho tôi biết, tôi sung sướng thấy trách cứ hẹp hòi trước đây đã làm xa cách các sự việc, giờ đây tan biến trước một cuộc vận động khích lệ.

“Thưa ông Giảm đốc,

Tôi cầu mong ông Giám đốc quả quyết với quan Thống soái là tôi hoàn toàn đặt dưới quyền của ngài giữa lúc không có cái chi cản trở tôi hân hạnh chu toàn trách vụ mà quan Thống soái muốn cho tôi lạm tròn.

Kính thơ”.

Dưới thơ có chữ ký của ông Trương Vĩnh Ký và hàng chữ: “Chợ quán ngày 15/9/1869”.

Qua ngày hôm sau tức 16/9/1869. Thống soái Nam kỳ là G. Ohier ban hành nghị định số 298 ủy thác cho ông Trương Vĩnh Ký làm Chủ bút tờ Gia định báo:

“Thống Soái Nam kỳ thuộc Pháp,

Chiểu đề nghị của Giám đốc Nội trị,

“Định:

“Kể từ ngày hôm nay, việc biên tập tờ báo An nam Gia định báo được giao cho ông Pétrus Trương Vĩnh Ký; với tư cách chánh tổng tài tờ báo này_t ông sẽ lãnh một bổng cấp hàng năm 3.000 phật lăng.

“Tờ  báo tiếp tục ra hàng tuần. Nó chia làm hai phần: phần công vụ gồm  các văn thư, quyết định của Quan Thống Soái và của nhà cầm quyền nguyên văn bằng tiếng Pháp do Nha Nội trị cung cấp và ông Trương Vĩnh Ký dịch ra chữ An nam; phần tạp vụ gồm các bài có ích cho sự học và vui thích với các bài sử học, luân lý, thời sự để có thể đọc trong các trường bản xứ và làm cho dân chúng An nam chú ý.

“Trước khi ấn hành, tờ báo chuyển đến Nha Nội trị.

“Giám đốc Nha Nội trị có nhiệm vụ thi hành nghị định này. Nghị định này sẽ ấn hành và đăng ở mọi nơi cần thiết.

Sài Gòn, ngày 16 tháng 9 năm 1869.

G. Ohier ký tên nhưng không có đóng dấu”,

Với nghị định trên có 3 điểm cần giải rõ:

- Từ trước tới nay, nhiều tác giả dịch Direction de L’Intérieur thời kỳ đầu Pháp thuộc là Nha Nội vụ. Trong Gia Định báo, danh từ đương thời là Nha Nội trị.

- Cũng dựa vào Gia Định báo, các nghị định cuối thế kỷ 19 đều ghi Thống soái Nam kỳ định chứ không ghi Thống soái Nam kỳ quyết định như thể thức lập nghị định ngày hôm nay.

- Với nghị định ngày 16/9/1869, ông Trương Vĩnh Ký được ủy thác làm chánh tổng tài tức chủ bút tờ Gia Định báo. Mỗi số báo ấn hành trong năm 1870, phía cuối trang 4 đều có ghi P.Trương Vĩnh Ký, Gia Định báo chánh tổng tài. Theo Đại nam quốc âm tự vị của Huỳnh Tịnh Paulus Của, chánh tổng tài là một tước quan lớn chủ trương việc gì như làm lịch, làm sách. Dictionnaire Vietnamien Fransais của Génibrel dịch chánh tồng tài là Redacteur en chef. Theo Đào Duy Anh, rédacteur en chef là chủ bút.

Sở dĩ chúng tôi phải nói rõ như trên là vì một số tác giả cho rằng với nghị định ngày 16/9/1869, ông Trương Vĩnh Ký được ủy thác làm Giám đốc và ông Huỳnh Tịnh Của làm Chủ bút tờ Gia Định báo. Chúng tôi đã đọc kỹ toàn tập  Gia định báo năm 1870 chỉ thấy nêu ông Trương Vĩnh Ký làm chánh tổng tài, ông Đỗ Hữu Phương, ông Trần Bá Lộc và một số thông ngôn, ký lục, giáo tập ký dưới các bài trong phần tạp vụ. Chúng tôi không tìm thấy tên ông Paulus Của[1].

Nghị định ký ngày 16/9/1869 nhưng vì không có các số Gia Định báo 3 tháng cuối năm 1869, cho nên chúng ta không rõ ông Trương Vĩnh ký nhậm chức vào ngày nào. Tuy nhiên dựa vào tập báo 1870, báo ra đều đặn 4 kỳ vào các ngày 1, 8, 16 và 24 mỗi tháng. Vậy ta có thể suy luận số báo do ông Trương Vĩnh Ký làm Chủ bút, phát hành ngày 24/9/1869.

Trong tập tài liệu hồ sơ Trương Vĩnh Ký có một lá thơ nét chữ nguệch ngoạc, giấy đã vàng thâm kim nên khó đọc. Chúng tôi chỉ đọc được câu đầu: “Tôi hân hạnh gởi đến Quan Thống soáí một ấn bản theo lịnh của Ngài giao phó cho chúng tôi biên tập tờ Gia Định báo. Những dòng sau quá lu mờ, ngày tháng cũng không được rõ. Có thể đây là bức thơ ông Trương Vĩnh Ký gởi kèm theo tờ Gia Định báo số ấn hành khi ông bắt đầu làm Chủ bút.

Gia Định báo, tấm gương sinh hoạt của người dân trong Nam, thời kỳ đầu bị trị

Như nghị định ngày 16/9/1869 đã ghi: Gia Định báo gồm hai phần: phần công vụ dành để đăng các nghị định, thông tư, lời rao, biên bản các phiên tòa xử của nhà cầm quyền thực dân, và phần thứ hai là phần tạp vụ. Chính phần thứ hai này mới đáng cho chúng ta nghiên cứu và định được giá trị của tờ báo trong tiến trình phát triển chữ quốc ngữ. Phần này trở nên phong phú với tài điều khiển của ông Trương Vĩnh Ký.

Trong thời kỳ 1865-1869, Gia Định báo đúng là một tờ báo hoàn toàn thuộc loại công báo tức chỉ có phần công vụ. Nói cách khác nó ấn bản quốc ngữ của tờ Courries de Saigon, tờ công báo củạ Soái phủ Nam kỳ ấn hành từ năm 1864 hiện còn lưu trữ tại Thư viện quốc gia Sàigòn.

Đem so sánh nội dung Gia Định báo 1865-1869 với tờ Courries de Saigon, chúng ta thấy không có chi khác biệt. Chúng chỉ khác về chữ viết và khổ báo. Chủ trương của hai tờ là phổ biến các công văn của chánh quyền thuộc địa, một đằng cho Pháp kiều, một đằng cho dân bản xứ. Nhờ đó ta có thể suy luận thêm về tờ Gia Định báo là ấn bản quốc ngữ của tờ Courries de Saigon, việc điều hành cả hai tờ đều thuộc Soái phủ Nam kỳ cho nên nhà cầm quyền thời ấy chỉ cần cấp một giấy phép cho tờ Gia Định báo mà không phải một nghị định. Giấy phép không có tính cách hệ trọng như nghị định cho nên giấy phép của tờ Gia Định báo không đăng vào tờ công báo tiếng Pháp. Trái lại nghị định ủy thác ông Trương Vĩnh Ký làm chú bút có đăng trong Courries de Saigon

Ngoài ra, trong số 7 Courrier đe Saigon ra ngày 5/4/1865 có đăng tin rất hệ trọng báo hiệu sự ra đời của tờ Gia Định báo:

“Trong tháng này sẽ ra số thứ nhất một tờ báo in bằng tiếng Annam thông thường. Dưới một hình thức thu hẹp, ấn bản sẽ gồm các tin tức ở thuộc địa, giá cả nhiều loại hàng và một vài ý niệm hữu ích cho người bản xứ. Tờ báo sẽ ra hàng tháng và sẽ phát không trong các trường học để học sinh khá trong các làng mạc có thể đọc được”.

Đến nặm 1869, tờ Gia Định báo mới được độc lập phần nào khi giao cho ông Trương Vĩnh Ký. Do đó Soái phủ Nam kỳ mới ký nghị định ngoài muc đích đề thanh toán bổng cấp cho Chủ bút của Gia Định báo mà còn nói lên ẩn ý chánh trị là một người tài giỏi như ông Trương chắc hẳn được sự sủng ái của nhà nước bảo hộ.

Với chủ bút Trương Vĩnh Ký, phần tạp vụ gồm tin tức các tỉnh, các bài sử ký, địa lý, các mẩu chuyện vui, các câu chuyện đờí xưa. Chính phần tạp vụ này làm tăng giá trị tờ báo và đánh dấu sự chuyển mình của một tờ báo được khai sanh từ chủ đích chính trị thâm độc của chế độ thuộc địa.

Nhằm kêu gọi các thầy thông, thầy ký, giáo tập góp sức làm phong phú tờ báo bằng cách năng gởi bài và tin tức về, trong sỗ 6 Gia Định báo ra ngày 24/2/1870 phần tạp vụ có lời rao sau đây:

“Từ nay sắp tới ta trông cậy sẽ có nhiều chuyện cho người ta coi: vì nhờ có tờ chạy cho các thầy giáo tập quốc ngữ (1) và các thầy thông ngôn các nơi trong cả sáu tỉnh mỗi tuần hay là nửa tháng thì chạy tờ về mà học lại những chuyện các nơi các tỉnh để làm vô Gia Định báo cho thiên hạ hay.

Những chuyện làm hay, nói xuôi, đủ đều có ý chỉ nhằm cách nhằm thức thì ta sẽ đề tên người làm kí (2), còn những bài nào khác hoặc nói không được xuôi lời nói, hay là nói lặp đi lặp lại khó nghe thi sẽ doản (3) lại cho dễ nghe. Lại cũng có khi chiều chuyện quá, nêu đề y theo tờ các thầy về, thì kẻ đọc nhựt trình coi không xiết, mà lại sinh nhàm lờn thì ta sẽ gộp lại làm một chuyện dài nối đuôi cho dễ coi.

“Đến khi mỗi tỉnh đều có tờ về làm vậy thì sẽ phân riêng ra từ tỉnh mà kể chuyện cho rõ, dễ coi dễ kiếm. Xin các thầy chớ quên đề ngày đề chỗ cho hẳn hoi.

Phép làm chuyện phải kĩ, tại chỗ nào? ngày nào? Tháng nào? Nhơn cớ làm sao? Ban đầu làm sao? Khúc giữa thế nào? Sau hết ra việc gì? Lợi hay hại? May hay là rủi vân vân...

Như thầy nào có ý đem vô nhựt trình mà đề tên mình ki lấy thi xin nói trong tờ chạy về cho rõ. Vì chuyện nào có người kí tên vô thì là của người ấy, sau có điều gì hay dở, người ta bắt lý hay là sinh đều cãi lấy kiện cáo thì phải chịu lấy.

“Nói rằng có chuyện chẳng được xuôi lời nói cho hai, hay lặp đi lặp lại, chẳng phải có ý chê các thầy không biết nói cho hay cho rõ, song vốn là bồi có nhiều khi hoặc viết lật đật hoặc chẳng có giờ để mà coi để coi lại mà sửa, nên trong cả chuyện có chỗ có tiếng bất ý khó nghe, cái trước đề ra sau, còn cái sau đem ra trườc hóa ra chẳng rõ mấy mà thôi” (Chép nguyên văn).

Với Gia Định báo là báo đầu tiên viết bằng quốc ngữ, bài báo trên đây là bài dậy làm báo đầu tiên ở ta nước. Nó đặt nền tảng cho cách lấy tin, viết phóng sự, nói chung là tạo dựng một tờ báo với đầy đủ sắc thái của nếp sống sinh hoạt của người dân. Phần tạp vụ đã giúp cho tờ Gia Định báo bước thêm bước nữa trên tiến trình phát triển chữ quốc ngữ và cải tiến nghề là tờ báo ở nước ta trong giai đoạn đầu Nam kỳ thuộc Pháp./.

---

[1] Xem Những phát giác mới về Huỳnh Tịnh Paulus Của, cùng tác giả, sắp đăng, trên Bách Khoa