Tản Đà ở Nam Kỳ

(Nguyenbuikhiem@gmail.com) Có nhiều ý kiến cho rằng, phong cách tản văn của Ngô Tất Tố chịu nhiều ảnh hưởng của các cây bút nổi tiếng cùng thời trong đó có Tản Đà, đó là ý kiến của người khác khi nghiên cứu về Ngô Tất Tố. Còn quan điểm của cụ Ngô như thế nào về vấn đề này, phải tìm cho được phát biểu của chính Cụ. Tra cứu ngược để tìm về cội nguồn của văn bản mới thấy, Cụ Ngô đã có một bài viết về Tản Đà trên Tao Đàn số đặc biệt, đây vừa là tình cảm, vừa là sự tri ân của Cụ dành cho Tản Đà. Qua đó, cũng có thể thấy Cụ Ngô đã chịu ảnh hưởng về phong cách của Tản Đà thế nào. Trân trọng giới thiệu cùng các bạn.

TẢN ĐÀ Ở NAM KỲ

Ngô Tất Tố (Tao Đàn, số đặc biệt về Tản Đà, 1939)

Từ khi Tao Đàn dự bị ra số đặc biệt về giấc mộng lớn của ông Tản Đà, các ông toà soạn có bảo tôi viết một bài, đầu đề mặc tôi lựa chọn.

Cái đó là lẽ tất nhiên.

Đem cái giao tình của tôi với ông Tản Đà đặt trước cảnh kẻ còn người khuất, nghĩa vụ của tôi đã buộc tôi không thể khiết nhiên với số tạp chí có ý nghĩa ấy. Huống chi lại thêm có lời yêu cầu của anh em.

Chỉ tiếc lâu nay tôi ít gần ông Tản Đà. Từ ngày ở Nam ra Bắc, thấm thoắt đã đúng mười năm, tôi chỉ gặp ông độ bốn, năm lần, mỗi lần chừng nửa giờ hay một giờ. Trong khoảng đó, tính tình tư tưởng của ông ra sao, tôi không được rõ. Và tôi biết ông cũng lại khí muộn. Cái năm 1925, tôi dịch cuốn Cẩm hương đình bán cho Tản Đà thư điếm, bấy giờ mới giáp ông một lần đầu tiên. Trước đó, thân thế ông thế nào tôi cũng không được biết kỹ.

Vậy thì, về ông Tản Đà, tôi sẽ viết gì. Phê bình, văn  nghiệp hay tán dương nhân phẩm của ông, hẳn là những việc mà một người đã thân với ông như tôi không được phép làm.

Tôi đã nghĩ đi, nghĩ lại. Trong cái trang thi sỹ của cuốn Việt Nam Văn học sử sau này, dầu sao mặc lòng, ông Tản  Đà vẫn là một người đứng đầu của thời đại này. Thế thì bao nhiêu dật sự của ông, có lẽ đều là tài liệu để cho người sau khảo cứu về ông. Nhưng những dật sự của ông ở Bắc, bà con nhắc đã nhiều người biết rồi. Cái mà, ngoài tôi, trong các bạn thân của ông ở đây, ít ai hiểu rõ, có lẽ chỉ là thời kỳ ông ở Nam.       

Vì vậy, tôi mới chọn cái đầu đề trên kia. Và tôi sở dĩ phải nói ra ngoài đề nhiều thế, chỉ cốt để khỏi có ai phải hỏi tại sao tôi viết về ông Tản Đà có vậy?

Ông Tản Đà vào Nam tất cả ba lần. Lần cuối cùng tôi không được biết. Lần thứ nhất, cái có đã đưa ông đi chỉ là sự thất bại của An nam tạp chí.

“Khi ấy An nam tạp chí ra ở hàng Lọng. Trong toà  soạn có ông và tôi. Cái tài viết báo của của ông thế nào, chắc ai cũng đều rõ cả. Còn tôi, thì mới bắt đầu bước vào làng báo, sức lực hãy còn non nớt, nhiều bài đến nay nhớ lại mà xấu  hổ mướt bồ hôi. Ấy vậy mà An nam tạp chí vẫn được độc giả hoan nghênh, nhất là độc giả trong Nam. Cái đó hoặc giả cũng là dư trạch của “Giấc mộng con”, “Khối tình con” để lại”[1].

Nguyên nhân làm cho tờ tạp chí ấy phải chết là rượu. Đành rằng nếu không có rượu, thì ông Tản Đà sẽ không thành ông Tản Đà. Nhưng trong khi nó làm cho ông Tản Đà thành ông Tản Đà, chính nó cũng là thủ phạm làm cho An nam tạp chí không có bài đưa nhà in.

Bấy giờ An nam tạp chí xuất bản mỗi tháng hai kỳ, nhưng mấy tháng sau, nó đã đảo lại: mỗi kỳ hai tháng.

Trong lúc chiếc “thuyền nan” đã bị hết sức trèo chở, thì ông Tản Đà tiếp được bức thư đầy những hứa hẹn của một bạn đọc trong Nam, ký tên là Nguyễn Thành Úc. Đặt hy vọng chứa chan vào bức thư ấy, ông Tản Đà mới quyết đi Nam. Khi tới Saigon, cái hy vọng ấy đã bị tiêu tan trong lúc giáp mặt người viết thư, thì ông Tản Đà lại gặp ông Diệp Văn Kỳ.

Với một nghìn đồng bạc của ông Kỳ đưa tặng ông Tản  Đà lại trở về Bắc để trang cái nợ của An nam tạp chí. Rồi ông lại vào Nam khi số tiền đó không còn đồng nào trong túi. Đó là lần thứ hai.

Lần này, ông có ý muốn “đóng đô” ở Nam, cho nên tới nơi ít lâu, thì ông có thư ra gọi gia quyến và bảo tôi vào để viết An nam tạp chí.

Chẳng ngờ khi tôi vào đến Saigon, ty kiểm duyệt trong ấy không nhận duyệt bài của một tờ báo ngoài Bắc, An nam tạp chí không thể ngụ cư ở đó, ông Tản Đà mới giới thiệu tôi vào viết với ông, cái trang văn chương trong Đông Pháp thời báo của ông Diệp Văn Kỳ.

Ở chỗ này hình cũng cần phải nói đến tiền. Là vì trong những cái khác người của ông Tản Đà, đức tiêu tiền cũng nên để ngang với tài thơ và tài rượu.

Bấy giờ ở Đông Pháp thời báo, lương của tôi là 80 đồng, của ông Tản Đà một trăm, và ngoài ra, mỗi tháng ông còn vay riêng của ông Diệp Văn Kỳ thêm một trăm nữa. Vậy là hàng tháng chúng tôi có tới 280 đồng. Nhưng không tháng nào mà ông Tản Đà không phải lật đật về chạy tiền nhà.

Cái nhà của chúng tôi ở kế tiếp với Xóm Gà, nó là một nơi nhà quê thuộc làng Bình hoà, cách Bà Chiểu độ 4 cây số và cách Saigon độ 10 cây số. Nhà có bốn gian. Một gia đình ông và tôi thuê một gian thì cũng hơi chật, nếu thuê hai gian, thì đủ lắm rồi. Nhưng vì toà nhà ấy mới làm xong, chúng tôi là khách đến ở đầu tiên, cho nên ông Tản Đà nhất định thuê cả bốn gian: một gian làm buồng ngủ, một gian làm buồng giấy, một gian làm buồng ăn, còn một gian nữa thì để mắc cái võng đem ở Bắc vào.

Theo sự xếp đặt ấy, sau khi nhà đã thuê xong, ông Tản Đà liền đi mượn người phá mấy bức tường ở giữa để lấy đường thông gian nọ sang gian kia và lấy gạch xây cái bể cạn.

Giá nhà này cũng không lấy gì làm đắt. Tất cả bốn gian, có hai tám đồng. Với số lương của chúng tôi, nó chỉ là một phần mười chứ gì. Thế mà tháng nào cũng phải khất độ vài bốn hẹn.

Tôi còn nhớ, một hôm chủ nhà thúc giục riết quá, ông Tản Đà, sau khi đã ăn cơm tối, phải thân hành lên tận Saigon xoáy tiền. Vào khoảng 11 giờ đêm, thì thấy ông về với chai rượu rhum, con vịt quay và vài món khác. Mới toạt vào cửa, ông liền nói với tôi bằng giọng ngạc nhiên:

- Hỏng cả ông ạ!

Tôi hỏi cái gì thì ông thản nhiên cắt nghĩa:

- Chỉ vay được hai chục đồng, trả tiền nhà cũng thiếu tám đồng, tôi mua ít đồ đánh chén, tất cả hết hơn mười đồng...

Rồi ông gọi cu Vang một đứa đầy tớ tâm phúc của ông, lúc ấy đã gần ba mươi tuổi sắp sửa mâm bát và đem con vịt quay ra chặt.

- Chén đã! Tiền nhà rồi lại xoay!

Dưới ánh trăng vằng vặc của tiết cuối năm, chúng tôi ngất nghểu trên chiếc chõng tre kê ở giữa sân với chai rượu rhum và cái ngông của ông Tản Đà, tưởng như vũ trụ không lấy gì làm lớn.

Anh em trong Nam hồi ấy hình như đều coi cái ngông của ống là sự đương nhiên, cho nên không ai cưỡng lại.

Có lần ông cử Tùng Lâm đã bị mắng oan vì nó.

Bấy giờ ông Tản Đà tuy coi phụ trương văn chương của Đông Pháp thời báo, nhưng công việc xếp đặt trang báo ấy thi ở ông Cử Tùng Lâm. Một hôm, vì thiếu bài, ông Tùng  Lâm mới phải thêm vào một bài thơ lai cảo. Khi báo ra, ông Tản Đà hạch ông Tùng Lâm về sự chuyên quyền ấy. Ông nay cãi rằng: Bài thiếu, báo cần lên khuôn, tôi không thể xuống tận Xóm Gà để hỏi bài của ông! Ông Tản Đà lấy làm tức giận và mắng thêm:

- Nếu thiếu bài thì bỏ trắng đấy cho tôi. Không xin phép tôi mà cho bài thơ kia vào đấy, thế là ông hỗn.

Ông Tùng Lâm chỉ cười.

Lại một lần, nhằm ngày mồng một Tết âm lịch, anh em toà soạn Đông Pháp thời báo đến thăm ông Diệp Văn Kỳ. Trong khi ông Kỳ mở các thứ rượu ra uống, ai nấy đều say loáng choáng, cố nhiên say nhất thì ông Tản Đà. Ông Bùi  Thế Mỹ đến sau, liền bị ông Tản Đà đùa dỡn đuổi bắt. Cái gác mà chúng tôi ngồi tuy rộng, nhưng những thống, choé và cốc đồ đạc bày ra gần chật. Trong lúc ông Tản Đà đuổi theo ông Mỹ, ba, bốn anh người nhà ông Kỳ cứ phải chạy miết theo chân hai ông để giữ những thứ đồ kia, vì sợ các ông ấy va vào nó. Bà Diệp Văn Kỳ ngồi trong vỗ tay cười reo, ông Đào Trinh Nhất thì mủm mỉm cười nụ.

Nóng máu là ông Trần Quì, thấy ông Tản Đà diễn mãi trò ấy, ông Quì cau mày và gắt:

- Làm cái gì thế? Người ta coi như cinéma kia kìa.

Ông Tản Đà vẫn không tha ông Mỹ và trả lời ông Quì thế này:

- Ông phải biết cái thằng trong Cinéma nó không biết người ngoài là ai.

Nhất sinh tư tưỏng của ông Tản Đà có thể thu vào câu đó. Chính ông đã tự coi ông là một người bóng trong phim cinéma, quốc dân, xã hội, mà đến cả thế giới nữa, đều là những người ở ngoài. Như thế, đối với ông, sự yêu ghét chê khen chỉ là sự thừa. Vì vậy, tôi cũng không muốn nói nhiều về ông.

Ngô Tất Tố

---

[1] Ngô Tất Tố, Tản Đà ở Nam Kỳ, Tao Đàn - Sưu tập trọn bộ 1939, Nxb Văn học, tr.707.

Báo giới và văn học quốc ngữ (phần 1)

BÁO GIỚI VÀ VĂN HỌC QUỐC NGỮ (phần 1)

(Thiếu Sơn - Bài diễn thuyết đọc ở Hội Nam kỳ Khuyến học

Sài Gòn ngày 19 Juillet 1933)

Thưa các quý ông, quý bà, tôi còn nhớ cách đây trên mười năm, hồi tôi còn tòng học lại Hà Nội, không tối thứ Năm nào là tôi không tới nhà hội Trí Tri nghe diễn thuyết.

Trong những buổi đi nghe diễn thuyết đó, thất vọng cũng nhiều mà hứng thú cũng lắm. Thất vọng vì câu chuyện vô vị, mà hứng thú bởi câu chuyện có duyên.

Nhưng rốt cuộc rồi sự nghe diễn thuyết đã thành một cái mê trong tôi, cũng như trước hồi đó tôi vẫn mê cải lương và chớp bóng vậy.

Đến khi vô trong này, sự mê đó vẫn cứ theo tôi hoài và cứ bắt tôi phải có mặt ở mỗi cuộc diễn thuyết tại nhà hội Khuyến học này.

Nhưng chẳng lẽ có vay mà không có trả? Song trả thì biết trả cách nào? Tôi tưởng chỉ có cách là cũng phải có lần đứng lên nói như người ta vậy.

Lần này tôi diễn thuyết. Mà bài diễn thuyết của tôi nó sẽ đặc biệt hơn hết thảy. Mà đố các ngài biết nó đặc biệt như thể nào?(64). Đặc biệt vì nó sẽ đứng vào hạng “bét”, để các ngái phải thất vọng, mà tội nghiệp cho diễn giả rằng; hữu chí mà vô tài, có nợ muốn trả, mà chẳng trả được lấy một phần trong muôn phần cái vốn (ấy là chưa nói đến lời làm chi).

Mặc dầu, có sao thì cũng đã lỡ rồi. Đứng lên vậy là phải nói. Nói không hay, là vì tôi không có tài hùng biện; diễn không khéo, là vì tôi không giỏi thuật văn chương; bài không được súc tích phong phú, là vì tôi không phải là bậc đa tri bác học; và ý không được lưu loát dồi dào, là vì tôi cũng không có được những kỳ tình cao tứ.

Tôi biết tôi vậy nghĩa là tôi đã có tự lượng rồi. Nhưng vì cái ý muốn trả nợ của tôi nó mạnh quá, đã thắng cả mọi sự lo ngại chánh đáng của tôi, mà ra mắt các ngài ở đây để hầu chuyện cùng các ngài về “Báo giới và văn học quốc ngữ”.

Thưa các Ngài,

Tôi không phải là nhà làm văn, mà cũng không phải là nhà làm báo, mà dám nói chuyện về báo giới và văn học, ấy lại là một điều không tự lượng nữa.

Nhưng, nói đây không phải nói về cái nghề làm báo, hay bàn về cách viết văn, mà tôi chỉ lấy tư cách của một kẻ ham đọc sách và ưa coi sách, muốn đem những sự mình đã tìm thấy, hoặc nghĩ ra, ở những cuốn sách mình đã coi, hoặc ở những tờ báo mình đã đọc trong mười mấy năm nay, thuật lại với thính giả mà thôi vậy.

Tôi vô phúc sinh sau, không được coi tới những tờ báo xuất hiện hồi đầu ở nước Việt Nam ta. Nhưng theo lời của bậc đàn anh kể lại, thì tờ báo thứ nhất ở nước ta, có lẽ là tờ Gia Định công báo chủ trương và biên tập do tiên hiền Trương Vĩnh Ký (65). Báo xuất bản năm 1867, cách đây đã được 66 năm rồi. Kế đó có những tờ Đại nam Đồng văn nhật báo, Đăng cổ tùng văn, Nông cổ mín đàm, Lục tỉnh tân văn, Đông dương tạp chi.. lần lượt ra đời, hoặc ở Sài Gòn, hoặc ở Hà Nội.

Ba tờ trên tôi không kiếm ra được số nào còn lại mà coi. Tờ Lục tỉnh đã có trên 20 năm nay mà hiện vẫn còn sống.

Tờ Đông dương tạp chí xuất thế năm 1914 và chỉ sống tới năm 1918 thì bị đổi ra làm Trung Bắc tân văn và Học báo.

Tuy sống có bốn năm, mà tờ Đông dương tạp chí ta phải kể là có công lớn trong cuộc xây dựng quốc văn. Đọc Đông dương tạp chí, ta đều nhận thấy tên những nhà nếu còn sống thì là dân anh trong làng báo, kiện tướng trên văn đàn. Mà nếu đã quá cố đi rồi, thì cũng còn để cái phương danh hoặc lưu lại chút sự nghiệp.

Những ông Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn, Phan Kế Bính tuy người đã khuất mà tiếng hãy còn nhất là bộ Hán Việt văn khảo, rút những bài của ông Phan đã đăng trong Đông dương tạp chí, đến nay vẫn như còn cái ảnh hưởng thâm thiết giữa văn giới và báo giới ta bây giờ (66).

Còn những ông Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh, Trần Trọng Kim, Nguyễn Khắc Hiếu, Dương Bá Trạc… hồi trước hoặc bỏ ngọn bút lông mà cầm cây bút sắt, hoặc nghỉ viết ở Pháp văn và viết văn quốc ngữ, đều đã dùng tờ Đông dương tạp chí làm cơ quan giảng cứu văn học, truyền bá tư tưởng, đem những cái sở đắc ở Hán học, Tây học mà khai trí tiến đức cho độc giả quốc dân.

Mục Dịch Hán văn của những ông Phan Kế Bính, Dương Bá Trạc, chính đã giúp cho ta được biết đôi chút cái thú vị của Hán văn. Mục Dịch Pháp văn của các ông Phạm Duy Tốn, Phạm Quỳnh chính đã cho ta hay được đôi chút cái tinh thần của Pháp học. Còn những bài lược luận ngăn ngắn của thi sĩ Tản Đà, nó nhẹ nhàng bóng bẩy, thú vị biết bao! Lại những tiểu thuyết dịch ở Pháp văn của ông Nguyễn Văn Vĩnh thiệt là ly kỳ hoạt động, đọc tới bắt mê, mà càng coi thì càng thích.

Đông dương tạp chí xuất thế được ba năm, thì Nam Phong ra đời, nhằm năm 1917.

Ngoài bìa thấy có in một câu cách ngôn của Roosevelt: “II n’y a que ceux qui sont des égaux qui sont égaux”, “Có đồng đẳng mới có bình đẳng được”. Phía trái bìa thấy để cái mục đích của Nam Phong như sau nầy:

“Mục đích của báo Nam Phong là thể cái chủ nghĩa khai hóa của nhà nước, biên tập các bài bằng quốc văn, hán văn, pháp văn, để giúp sự mở mang trí thức, giữ gìn đạo đức trong quốc dân Annam, truyền bá các khoa học của thái tây, nhất là học thuật tư tưởng Đại pháp, bảo tồn cái quốc tuý của Việt Nam ta, cùng là binh vực quyền lợi, người Pháp, người Nam trong trường kinh tế. Báo Nam Phong lại có chủ ý riêng về sự luyện văn quốc ngữ cho thành một nền quốc văn Annam”.

Khoan nói tới cái sự nghiệp của báo Nam Phong, để coi đã cố theo đuổi cái mục đích đó được một cách hẳn hoi không (67). Ta hãy chịu khó nhận lấy chỗ dụng ý của kẻ đã đề câu cách ngôn của Roosevelt ra ngoài bìa tờ báo: “Có đồng đẳng mới bình đẳng được” nghĩa là làm sao ?

Trước hết phải hỏi: Bình đẳng đây là bình đẳng với aí? Xin mau trả lời là bình đẳng với người Pháp vậy.

Nhưng bình đẳng sao đặng?

Một đằng là thầy, một đằng là trò. Một đằng thì văn minh, phú cường, một đằng thì bán khai yếu đuối, mà làm sao bình đẳng với nhau được.

Vậy trước khi muốn bình đẳng với người, phải sao cho đồng đẳng đã. Mà đồng đẳng đây dịch ở chữ égaux nghĩa lá ngang với người về đủ mọi phương diện: trí dục, đức dục và thể dục.

Báo Nam Phong lấy câu đó làm phương châm chính là muốn tự nhận làm cơ quan giáo dục cho quốc dân vậy.

Song giáo dục là kiêm cả trí, đức, thể mà người chủ trương và các bạn đồng chí của Nam Phong đều chỉ là những văn gia nhược sĩ nên phần thể dục đành phải chờ tới 15 năm về sau, nghĩa là gần đây, mớị có cái cơ quan thề thao ra đời gánh vác.

Riêng Nam Phong chỉ chuyên “giúp sự mở mang trí thức, giữ gìn đạo đức trong quốc dân” mà thôi.

Gần hai chục năm nay không biết tạp chí Nam Phong có giúp được chút gì cho sự giữ gìn đạo đức trong dân gian không thì tôi không biết. Chứ thực tình nó đã giúp được sự mở mang trí thức trong quốc dân nhiều lắm.

Trước đây, phê bình ông Phạm Quỳnh ở Phụ Nữ tân văn, tôi đã có dịp nói tới cái sự nghiệp của tạp chí Nam Phong. “Có nhiều người không biết đọc, văn Tây, văn Tầu, chỉ nhờ Nam Phong hun đúc mà cũng có được cái trí thức phổ thông, tạm đủ sinh hoạt ở đời (68). Có nhiều ông đồ Nho chỉ coi Nam Phong mà cũng biết được đại khái những văn chương học thuật của Tây phương. Có lắm ông đồ Tây chỉ coi Nam Phong mà cũng hiểu qua được đôi chút cái tinh thần văn hóa của Đông Á”.

Song như vậy có phải là đã đủ khiến cho Annam có được cái trình độ tinh thần ngang với người Pháp, đủ đồng đẳng được với người mà cùng nhau bình đẳng chăng?

Thưa không. Chẳng cứ một tờ Nam Phong. Cho ngay mười tờ Nam Phong cứng không dễ dàng gì gây nên được cái sự nghiệp lớn lao như vậy.

Cái giáo dục của Nam Phong chỉ là cái giáo dục phổ thông, cái giáo dục giản yếu mà thôi.

Dầu coi nó mà biết được văn học sử nước Pháp, hay luân lý học nước Tầu, hoặc đọc nó mà biết chủ nghĩa của Voltaire, học thuyết của Rousseau, hay xem nó mà biết được cái triết lý uyên nguyên của nhà Phật, cái đạo học quân tử của Nho gia, song những cái trí thức đó vẫn còn là giản yếu sơ lược lắm. Ta còn phải hưởng một cái giáo dục nào trên cái giáo dục đó, vừa sâu hơn, vừa rộng hơn, mới khả dĩ hy vọng tói những sự đồng đẳng, với bình đẳng được.

Bởi vậy mà trong quốc dân người nào có chí cầu học đều phải hoặc biết chữ Tây, hóặc biết chữ Tầu, sở đắc ở Tây học hay Hán học mà mới thành được những phần tử trí thức của xã hội.

Tuy nhiên, những phần tử trí thức này, khi ra hành động, rút cuộc vẫn chịu ảnh hưởng của Nam Phong. Nhưng cái ảnh hưởng này khỗng phải là ảnh hưởng ở tinh thần mà là ảnh hưởng ở văn thể (69).

Nam Phong còn có “mục đích tập luyện văn quốc ngữ, cho thành nên một nền quốc văn”. Cái mục đích đó, nếu không đạt được hẳn thì Nam Phong tưởng cũng đã gần theo được tới nơi.

Những nhà hồi trước đã tập luyện quốc văn ở Đông dương tạp chí, khi qua viết Nam Phong đã thành nên thầy dạy quốc văn. Mà những ông thầy dậy quốc văn này cũng đã đào luyện được nhiều ngọn bút tài tình, trong những bạn trí thức của tân học, cựu học, mà đem vô cho văn giới, báo giới biết bao nhiêu kiện tướng tinh binh.

Trong lúc trên tạp chí Nam Phong, ông Phạm Quỳnh và các bạn đồng chí của ông làm việc cho quốc văn thì ông Nguyễn Văn Vĩnh vẫn chủ trương tờ Trung Bắc tân văn và chuyên dịch tiểu thuyết trứ danh của Đại Pháp.

Ông Quỳnh nói: “Tiếng ta còn thì nước ta còn”. Mà ông Vĩnh cũng nói: “Nước ta sau này hay dở là nhờ ở chữ quốc ngữ”.

Nhưng văn ông Qụỳnh thì khúc mắc thâm trầm, mà văn ông Vĩnh thì phổ thông giản dị. Hai lối văn khác nhau là vì hai tính cách khác nhau, nhưng cũng bởi hai ông, mỗi ông đều có chuyện khác nhau đem ra nói với quốc dân độc giả.

Ông Quỳnh ưa nói triết lý, ông Vĩnh thích kể chuyện đời. Ông Quỳnh hay giảng cứu về học thuật tư tưởng mà ông Vĩnh chỉ diễn dịch những tiểu thuyết, ngụ ngôn.

Bởi câu chuyện của ông Quỳnh cao kỳ nên văn của ông cũng cao kỳ. Bởi câu chuyện của ông Vĩnh suôn sẻ nên văn của ông cũng suôn sẻ. Nhưng suôn sẻ không phải là tầm thường, thô kệch, huống cái suôn sẻ của ông nó thần tình hoạt bát biết bao nhiêu (70).

Nhân vậy nên tuy cùng theo đuổi một mục đích mà mỗi ông đều có một cái ảnh hưởng khác nhau. Văn ông Phạm Quỳnh đã ảnh hưởng tới những lối văn nghị luận, xã thuyết, triết lý và khảo cứu. Mà văn ông Vĩnh đã ảnh hưởng tới những lối văn tự thuật, tiểu thuyết, trào phúng và ngụ ngôn.

Với hai cái ảnh hưởng đó văn giới Việt Nam lại chịu thêm một cái ảnh hưởng của thi sĩ Tản Đà.

“Nửa đời chính độ tớ đương chơi,

Chơi muốn sao cho thật sướng đời,

Người đời ai muốn chơi như tớ,

Chơi cứ bằng văn mãi chửa thôi.

Chơi văn sướng đến tớ là thôi,

Một mảnh trăng non chiếu cõi đời,

Văn vận nước nhà đương buổi mới,

Như trăng mới mọc tớ còn chơi”.

(Còn Chơi)

Thú vị thay! Chơi mà cũng gây nên ảnh hưởng như ông Nguyễn Khắc Hiếu thực cũng đủ sướng một đời.

Ông chơi, chơi với người trong mộng, chơi với bạn cung trăng, chơi với non nước cao biếc, chơi với Thượng đế Ngọc hoàng, chơi bằng con mắt mỹ thuật, chơi bằng mối tình thi nhân, chơi bằng tưởng tượng mơ màng, chơi bằng thần giao cách cảm.

Nhưng hễ chơi tới đâu thì có thơ tới đó, mà hễ thơ ra tới đâu thì được người đời say mê, thưởng thức tới đó.

Cái ảnh hương của ông là đối với các bạn làm thơ, mà trong văn học là đối với lối văn tả cảnh đạo tình vậy.

Văn học quốc ngữ chính là phôi thai nhờ ba cái ảnh hưởng đó mà lần lần khởi sắc mới trong vòng hai chục năm nay (71).