Book Dư luận xã hội (phần 3)

(Nguyễn Bùi Khiêm)

II.1.1 Các cơ sở chung

a. Văn hóa (đặc biệt là văn hóa truyền thống) là cơ sở quan trọng trong

việc hình thành nên dư luận xã hội. Như ở phần trên chúng tôi đã trình bày, dư

luận xã hội là một dạng biểu hiện của ý thức xã hội, một cấu trúc tinh thần -

thực tiễn, như vậy dư luận xã hội bao gồm cả tập quán, truyền thống xã hội,

những phán xét về giá trị, chuẩn mực,... những nhân tố căn bản cấu thành nên

một nền văn hóa. Bên cạnh đó, nếu như thái độ của cá nhân và cộng đồng là hạt

nhân hình thành nên dư luận xã hội thì văn hóa là nền tảng để hình thành nên

nhân cách cá nhân, cộng đồng, và từ đó nảy sinh thái độ của họ.

Văn hoá là một khái niệm phức tạp, có thể được hiểu theo nhiều cách

khác nhau tuỳ vào cách tiếp cận. Tuy nhiên, trong những nghiên cứu cụ thể,

các nhà nghiên cứu luôn tìm ra một khái niệm thao tác để khuôn định phạm vi

nghiên cứu văn hoá của mình. Trong một chừng mực nào đó, các nhà xã hội

học thường nhấn mạnh đến văn hóa như là cách ứng xử, chia xẻ những giá trị

chung của một cộng đồng nhất định. Bằng hàng loạt các giá trị mà cộng đồng

theo đuổi, cộng đồng có những cách ứng xử và hình thành những thái độ nhất

định đối với các giá trị đó. Ở mỗi bối cảnh nhất định, mỗi xã hội nhất định, một

số giá trị nào đó được đề cao, hướng sự quan tâm của cộng đồng vào nó, dư

luận xã hội vì thế cũng được định hướng. Với các xã hội Việt Nam trước thế kỷ

20, khi mà các phương tiện thông tin chưa phổ biến, với cách ứng xử phổ biến

là truyền miệng dưới các dạng thơ, ca, hò, vè thì dư luận xã hội được hình

thành theo các con đường của văn nghệ dân gian. Với xã hội Pháp vào nửa sau

thế kỷ 19, dư luận xã hội lại được hình thành bằng những câu chuyện ngồi lê

đôi mách, qua sự tụ tập của quần chúng ở những tụ điểm sinh hoạt công cộng

như những tiệm café chẳng hạn (xem Robert Darnton). Cũng như thế, dư luận

xã hội ở một quốc gia Tây âu được hình thành có thể khác với cách mà dư luận

xã hội ấy hình thành ở một quốc gia Đông Á hay một bộ tộc nào đó ở châu Phi.

Mỗi một cộng đồng đều mang một bản sắc văn hóa nhất định, qua đó,

phân biệt với các cộng đồng khác. Cách thức hình thành dư luận từ cộng đồng

cũng theo những cách riêng biệt. Thông tin của những nhóm tiểu thương hình

thành cơ bản khác với thông tin được tạo ra từ các nhóm trí thức. Cách lan

truyền và độ tin cậy cũng khác nhau, mục đích và mối quan tâm cũng không

giống nhau. Những dư luận xã hội được hình thành từ những thông tin này cũng

mang những đặc trưng khác.

Dư luận xã hội có thể được hình thành theo hai chiều: từ trên xuống (từ

giai cấp cầm quyền, những người lãnh đạo xã hội) và từ dưới lên. Dù rằng, dư

luận xã hội kiểu này có bản chất chính trị, song, văn hóa cũng đóng một vai trò

quan trọng. Cách mà người ta mong muốn thông tin trở thành dư luận xã hội -

từ cả hai chiều - có nhiều nét văn hóa. Chẳng hạn, những thông tin từ dưới lên

muốn được trở thành dư luận xã hội để được tầng lớp cầm quyền xã hội quan

tâm, có thể được đề đạt công khai hay được ngụ ý dưới các dạng ngôn từ nhất

định là có ý nghĩa văn hóa. Một xã hội đề cao cá nhân thì những thông tin có

thể được đưa ra trực tiếp qua các phương tiện trung gian (truyền thông) và trở

thành dư luận, trong khi đó, một xã hội đề cao tính cộng đồng thì thông tin lại

có thể được bàn bạc kỹ ở mức độ cộng đồng trước khi có thể trở thành một

thông tin cơ sở cho việc hình thành dư luận xã hội.

Văn hóa được xem là cơ sở hình thành dư luận xã hội còn bởi lẽ, dư luận

xã hội mang bản sắc văn hóa. Xét theo chiều thời gian, dư luận xã hội biến đổi,

thay đổi sự quan tâm của nó mang bản chất văn hóa, theo sự quan tâm của cộng

đồng, những chuẩn mực, giá trị mà cộng đồng đó hướng tới, những gì mà họ

cho rằng nên theo và không nên theo. Chúng ta đều thấy rằng, những vấn đề

của xã hội ngày hôm này khác nhiều so với những vấn đề mà các xã hội trước

gặp phải và cũng sẽ khác với những vấn đề của xã hội tương lai. Mỗi thời kỳ,

các xã hội gặp nhiều vấn đề riêng của các xã hội ấy và có những cách nhìn

nhận, đánh giá, giải thích riêng. Người nông dân Việt Nam những năm trước

đổi mới có những mối lo khác với những người dân những người dân Việt Nam

hiện nay, cũng như vậy khi xem xét các đối tượng khác với những trật tự thời

gian khác.

Xét theo chiều không gian, những nhóm xã hội khác nhau có những tiểu

văn hóa khác nhau, những tiểu văn hóa này được vận hành trong một nền văn

hóa chung, dư luận xã hội lại được đề cập trong mọi nhóm xã hội, và được các

nhóm thể hiện thái độ bằng hệ quy chiếu văn hóa của họ. Ví dụ, xét về khía

cạnh tôn giáo, những người theo tôn giáo có thể có dư luận khác với những

người không theo tôn giáo về một số vấn đề có liên quan đến đức tin tôn giáo

của họ,...; xét về khía cạnh trình độ học vấn: Những người trí thức có thể hình

thành nên những dư luận khác với những người có trình độ học vấn thấp hơn về

một số vấn đề cụ thể do khả năng nhìn nhận vấn đề khác nhau giữa họ; xét về

tiêu chí vùng miền: Những người Việt Nam có thể hình thành nên những dư

luận xã hội khác với người dân Mỹ về nhiều vấn đề;... Vì vậy, khi nghiên cứu

dư luận xã hội trong bối cảnh xã hội Việt Nam, người ta cũng có thể thấy hoặc

cũng cần chú ý đến những dư luận xã hội mang "màu sắc" Việt Nam. Chẳng

hạn, những phản ứng xã hội hình thành nên dư luận xã hội sẽ nhanh khi những

vấn đề, quá trình xã hội nảy sinh đụng chạm đến những vấn đề mà văn hóa Việt

Nam coi trọng (những chuẩn mực đạo đức như trọng xỉ, những quan hệ trong

gia đình như hiếu, đễ, hay công - dung - ngôn - hạnh của phụ nữ,...).

Dư luận xã hội là một thực thể tồn tại độc lập nhất định, nó vừa được tạo

thành bởi các nhóm xã hội, vừa gây áp lực để hình thành nên thái độ đối với

nhóm xã hội ấy, vì thế, bản thân nó cũng hình thành luôn một văn hóa. Người

ta luôn cho rằng, khi dư luận xã hội xuất hiện về một vấn đề gì đó cũng có

nghĩa là trong xã hội có "vấn đề", "vấn đề" ấy là một trong những đối tượng của

xã hội học. Xét về khía cạnh văn hóa, bản chất của vấn đề này có những lý do

từ văn hóa.

b) Kinh tế

Không chỉ những người theo học thuyết của Marx (thường được xem là

hay chú ý đến nguyên nhân kinh tế trong các giải thích) mà mọi nhà nghiên cứu

về dư luận xã hội đều đồng ý với nhau rằng, kinh tế ảnh hưởng quan trọng đến

việc hình thành dư luận xã hội vì kinh tế là vấn đề quan trọng trong quá trình

sinh tồn của mỗi cá nhân nói riêng và xã hội nói chung. Kinh tế là vấn đề rất

nhạy cảm của cuộc sống cộng đồng, vì thế, chính ở đây nảy sinh nhiều nhất

những tranh cãi xã hội, những xung đột lợi ích, đó là những tiền đề để hình

thành dư luận xã hội.

Con người tồn tại trước nhất, xét về một khía cạnh nhất định, đó là con

người kinh tế (homo-economicus). Bản chất của một con người kinh tế là vì

bản thân sự sinh tồn cho chính mình, vì thế, mọi xung đột có liên quan đến lợi

ích của cá nhân anh ta đều nhận được những phản ứng, thái độ quan tâm cao.

Một sự kiện xã hội muốn trở thành dư luận xã hội phải nhận được sự quan

tâm của cộng đồng ở một mức độ nhất định. Như vậy, một sự kiện xã hội có

liên quan đến kinh tế dễ dàng trở thành mối quan tâm chung của mọi người hơn

những vấn đề khác. Rõ ràng là, với việc chia ra ba cấp độ thông tin với công

chúng: cần thiết, có thể cần thiết và không cần thiết, bao giờ vấn đề liên quan

đến kinh tế cũng đụng chạm nhiều hơn đối với phần đông các cá nhân trong xã

hội, và vì vậy buộc họ phải quan tâm và có những thái độ nhất định đối với lợi

ích của bản thân, đó là một tiền đề thuận lợi cho việc hình thành dư luận xã hội.

Vấn đề kinh tế còn là vấn đề của cộng đồng. Vượt ra khỏi bình diện cá

nhân, vấn đề kinh tế được bàn bạc ở mức độ cộng đồng, quốc gia (chính phủ),

các nhóm lớn, thậm chí xuyên quốc gia. Những ảnh hưởng này được sự quan

tâm của mọi nhóm xã hội bất chấp những khác biệt có thể có của các nhóm này

như tôn giáo, trình độ học vấn, địa vị xã hội…. Vì thế, đây là tiền đề thuận lợi

nữa cho sự hình thành một dư luận xã hội về vấn đề nào đó nếu vấn đề đó liên

quan đến quyền lợi kinh tế cộng đồng.

Một ví dụ minh họa ở đây là, trong bối cảnh toàn cầu hóa, trước tiên là

toàn cầu hóa về kinh tế, đã vấp phải một sự chống đối của không ít người, Hội

nghị Thương mại thế giới bàn về việc thúc đẩy tiến trình toàn cầu hóa, tự do

hóa thương mại tiến hành ở Mỹ cuối năm 1999 đã thất bại do những cuộc biểu

tình của người dân. Rõ ràng là, một dư luận xã hội đã được hình thành trên một

vấn đề kinh tế ở quy mô lớn sẽ dần là xu hướng trong những năm sắp tới. Ở

Việt Nam, người ta cũng bàn tới toàn cầu hóa với những ảnh hưởng lợi - hại

của nó chẳng hạn như trong thời gian sắp tới khi Việt Nam gia nhập Tổ chức

Thương mại Quốc tế (WTO). Tuy nhiên, dù nhận được nhiều sự quan tâm

những mức độ quan tâm của các nhóm công chúng không phải đều ở mức độ

như nhau do những khác biệt về nhận thức, mức độ quyền lợi bị ảnh hưởng…

Các tầng lớp người khác nhau về quyền lợi, khả năng kinh tế cũng có

những ý kiến, thái độ khác nhau, trên cơ ấy mà hình thành nên những luồng dư

luận xã hội khác nhau. Người nông dân Việt Nam có những mối quan tâm khác

với những tầng lớp khác, chẳng hạn giá lúa gạo quá thấp khi được mùa, giá

phân bón quá cao, vấn đề cho trẻ em nông thôn đi học khi công việc đồng áng

cần nhân công,... Trong khi đó những người công nhân, bác sỹ, kỹ sư lại có

những mối quan tâm khác dựa vào khả năng tài chính của họ. Một bối cảnh

kinh tế Việt Nam cũng tạo ra những luồng dư luận khác với bối cảnh một nền

kinh tế khá giả hơn như Nhật Bản, Mỹ hay Pháp. Đây là những tham khảo cho

những nghiên cứu xã hội học về dư luận xã hội.

Như vậy, kinh tế là một nhân tố quyết định trong việc xem xét cơ sở của

sự hình thành của dư luận xã hội.

c) Chính trị

Như phần đầu đã nói, dư luận xã hội ngoài chức năng đánh giá về một sự

kiện xã hội còn có một chức năng quan trọng khác là điều chỉnh các mối quan

hệ trong xã hội. Dù rằng dư luận xã hội được hình thành một cách chủ ý hay vô

ý cũng được những người lãnh đạo xã hội và cả quần chúng nhân dân xem xét.

Sự xem xét này nhằm mục đích điều chỉnh mối quan hệ giữa hai nhóm xã hội

cơ bản: nhóm thiểu số nắm quyền và phần đông dân chúng. Chính vì vậy, nhiều

nhà tư tưởng đã xem dư luận xã hội như là một thứ quyền lực mà các người

quản lý xã hội phải học để điều khiển. Ý kiến của J. J. Rousseau là “bất cứ

người làm luật nào phải biết làm thế nào để thống trị các ý kiến và thông qua

chúng thống trị những đam mê của con người”. Nhà luật học và sử gia người

Anh James Bryce cũng cho rằng nếu chính phủ dựa trên sự đồng thuận đại

chúng thì sẽ mang lại sức mạnh và sự ổn định lớn cho quốc gia. Nhiều tác giả

khác nhấn mạnh sự liên quan, về những nguy hiểm của việc để cho chính sách

của chính phủ bị ảnh hưởng quá nhiều bởi dư luận xã hội. (dẫn theo

Encyclopaedia Britanica)

Dư luận xã hội phản ánh tồn tại xã hội, và do đó, nó cũng cần được điều

chỉnh và xem xét bởi những nhà quản lý xã hội vì những nhà quản lý xã hội

luôn muốn thấy trong mắt họ một tồn tại xã hội lành mạnh. Những tồn tại xã

hội không lành mạnh là những tồn tại không có ích cho sự phát triển xã hội

(theo quan điểm của chính thống), và như thế, những dư luận xã hội phục vụ

cho những quan điểm ấy cần phải được "điều chỉnh" .

Dư luận xã hội phục vụ chính trị là một điều mà bất cứ nhà nghiên cứu dư

luận xã hội nào cũng thấy được. Thậm chí, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng dư

luận xã hội chỉ là kết quả của phản ứng của công chúng đối với những chính

sách của chính phủ. Sử dụng dư luận xã hội là một trong những biện pháp chính

trị của các nhà quản lý xã hội theo hướng củng cố vai trò của mình vì nhiều lý

do:

- Dư luận xã hội dễ được hình thành theo hướng có ích cho xã hội đang

tồn tại nếu nhà quản lý xã hội có thể kiểm soát được các phương tiện truyền

thông và có những nhà định hướng dư luận có uy tín.

- Do những chức năng nổi bật của dư luận xã hội mà dư luận xã hội có vai

trò quan trọng trong việc định hướng xã hội, định hướng những mối quan tâm

xã hội vào những vấn đề cụ thể mà nhà quản lý xã hội mong muốn. Những đặc

điểm như dễ hình thành, dễ lây lan, có khả năng gây sức ép lên những nhóm,

những cá nhân khác nhau cũng là những ưu thế nổi bật của dư luận xã hội trong

cách quan hệ của các nhóm quyền lợi khác nhau với nhau, đặc biệt là của thiểu

số cầm quyền với đa số tầng lớp nhân dân.

Các cuộc trưng cầu dân ý hay các điều tra dư luận xã hội là những biện

pháp mà các chính phủ dùng đến để tìm hiểu về những vấn đề mà họ muốn tìm

câu trả lời, và cũng chính bắt đầu từ những cuộc trưng cầu hay điều tra ấy họ

cũng mong đợi xuất hiện những sự xuất hiện dư luận xã hội về những vấn đề

mà họ quan tâm.

Quần chúng nhân dân cũng sử dụng dư luận xã hội như một công cụ chính

trị để giai cấp cầm quyền thấy được phản ứng của họ, từ đó, có những cách

thức thay đổi chính sách, hình thức tác động để có được một dư luận xã hội tích

cực hơn từ phía quần chúng.

Trường hợp một số nước châu âu tổ chức trưng cầu dân ý về việc tham

gia đồng tiền chung châu âu EURO là một ví dụ. Chính phủ muốn người dân

bày tỏ ý kiến của mình về việc tham gia đồng tiền chung. Bằng những sự vận

động công chúng từ cả hai phía ủng hộ và phản đối, các luồng dư luận xã hội

được tạo ra nhằm tạo ra kết quả thuận lợi cho các bên. Chính phủ tìm ra cách

giải quyết theo ý của công chúng. Nếu có lợi cho chính phủ, vấn đề sẽ được giải

quyết ngay. Nếu không, sau một thời gian nào đó, vấn đề lại được đặt lại để lấy

ý kiến của công chúng thêm một lần nữa. Hoặc trường hợp của Canada với vấn

đề Quebec, nước Úc với vấn đề vai trò của nữ hoàng Anh, Anh tham gia đồng

tiền chung châu âu (euro)... Đây là những ví dụ về sự ảnh hưởng của chính trị

trong việc hình thành dư luận xã hội.

Trong nghiên cứu dư luận xã hội, ảnh hưởng của chính trị đối với việc

hình thành dư luận xã hội thể hiện ở sự ra đời của các chính sách. Các chính

sách có thể đề cập tới những vấn đề rất chung của xã hội nhưng cũng có thể ảnh

hưởng đến những vấn đề hết sức cụ thể. Xét trong bối cảnh Việt Nam, chúng ta

thấy rằng những chính sách như thuế VAT, nghị định 97 CP, qui định về việc đội

mũ bảo hiểm khi đi xe máy,... là những ví dụ cho thấy chính sách có ảnh hưởng

rất lớn đối với việc hình thành dư luận xã hội.

Nói tóm lại, trong việc hình thành dư luận xã hội, chính trị là một trong

những nguyên nhân, cơ sở quan trọng.

II.1.2 Sự hình thành của dư luận xã hội

Dư luận xã hội được hình thành từ thái độ của công chúng đối với các vấn

đề xã hội. Tuy nhiên, quá trình hình thành này không phải đơn giản như vậy mà

đây là một quá trình rất phức tạp với các giai đoạn và các cách thức khác nhau.

Như chúng ta đã nói đến ở phần trên, dư luận xã hội nảy sinh trong các

bối cảnh xã hội cụ thể. Dĩ nhiên là, thái độ của công chúng luôn xuất phát từ

các vấn đề xã hội liên quan đến nhiều cá nhân, song không phải bất kỳ vấn đề

nào cũng nhận được sự quan tâm như nhau. Mọi người chắc chắn đều đồng ý

rằng, mỗi xã hội đều xác định những vấn đề của riêng mình: vấn đề nào quan

trọng và không quan trọng. Thường thì không hẳn cá nhân xác định tầm quan

trọng của các vấn đề xã hội, mà chính là Nhà nước và các tổ chức, cơ quan

đoàn thể xác định vấn đề họ quan tâm và đưa vấn đề đó bàn bạc rộng rãi ngoài

xã hội để tạo ra các luồng dư luận nhất định. Tất nhiên, chúng ta không phủ

nhận vai trò của cá nhân (chúng tôi sẽ nói kỹ hơn ở phần những người định

hướng dư luận), nhưng rõ ràng là trong bối cảnh xã hội hiện nay, các tổ chức và

phương tiện truyền thông là những cơ sở chính cho việc hình thành dư luận xã

hội.

Để thuận tiện cho việc nghiên cứu về sự hình thành của dư luận xã hội,

chũng tôi mô hình hoá bằng lược đồ sau đây:

Các nhân tố môi trường trực tiếp

Môi trường trực tiếp ảnh hưởng mạnh mẽ, chi phối thái độ, hành vi của

từng cá nhân. Xét trên quan điểm xã hội hoá của xã hội học, gia đình, nhóm

bạn bè, đồng nghiệp. Là những yếu tố có ảnh hưởng sâu sắc nhất đến tình

cảm, thái độ của cá nhân đối với mọi sự việc, hiện tượng, hay nói cách khác các

nhân tố môi trường đóng một vai trò rất quan trọng trong việc hình thành các

thái độ và các dư luận. Phần lớn việc lan toả của dư luận là ảnh hưởng của môi

trường xã hội trực tiếp: gia đình, các bạn bè, hàng xóm, nơi làm việc, các thiết

chế tôn giáo và trường học. Con người thường xuyên điều chỉnh thái độ của họ

để phù hợp với những gì phổ biến trong các nhóm xã hội mà họ sở thuộc.

Chúng ta đã thường nói về vấn đề này như “ở bầu thì tròn, ở ống thì dài”, “đi

với phật mặc áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy”,... để nói về việc cần thiết có sự

hài hoà với môi trường trong lối sống của cá nhân. Xét theo một nghĩa hẹp nhất

định, cá nhân không thể vượt khỏi những suy nghĩ, hành động của nhóm xã hội

mà mình sở thuộc, chính vì lẽ đó, thái độ của cá nhân được định hướng từ

những môi trường này.

Theo cách nhìn xã hội học, dư luận xã hội được hình thành từ nhiều nhóm

công chúng khác nhau. Các nhóm xã hội này có sự phân tầng rõ rệt do sự khác

biệt của họ về nhận thức, mức sống, tôn giáo, sở thích... và do vậy, họ chịu sự

chi phối của những ảnh hưởng này. Những vấn đề đặt ra với những người có

mức sống dưới mức tối thiểu có sự khác biệt đối với những vấn đề mà người có

mức sống cao quan tâm khi mối bận tâm trước mắt của nhóm người trước là

miếng cơm, manh áo, còn nhóm người sau không còn như vậy nữa. Cũng như

vậy, những người có hoàn cảnh gia đình khác nhau, những người có bạn bè,

những người thân cận, hàng xóm, sống ở những không gian khác biệt có thể là

những tiền đề để có những dư luận khác nhau về cùng một vấn đề. Các nhóm

xã hội có thể được hình thành từ nhiều cách, và một trong những cách ấy là do

hoàn cảnh sống chung. Trong xã hội luôn có xu hướng những người có cùng

khả năng kinh tế, sở thích… tụ hợp cùng nhau trong một không gian sống

chung. Những người giàu sống tách riêng ra một khu; người nghèo cũng vậy.

Những khu tập thể cũng được hình thành dành cho cán bộ viên chức và người

lao động của những cơ quan, công ty, xí nghiệp nhất định. Tương tự như vậy là

trường hợp các xóm đạo. Việc các cá nhân có những điểm chung nhất định

sống gần nhau đã càng làm tăng tầm quan trọng của môi trường trực tiếp trong

việc hình thành nên các luồng dư luận khác nhau.

Khi chúng ta chia dư luận xã hội thành các dạng khác nhau (chúng tôi sẽ

nói rõ hơn về sự phân chia này ở phần sau), thì những dư luận xã hội về chính

trị, tôn giáo, kinh tế, gia đình, văn hóa, giáo dục sẽ nhận được những luồng dư

luận xã hội khác nhau từ những nhóm công chúng khác nhau. Sự bày tỏ mối

quan tâm khác nhau đối với các vấn đề này một phần quan trọng được lý giải từ

nguyên nhân lợi ích, nhu cầu. Nhu cầu và lợi ích của các nhóm người khác

nhau đối với các vấn đề khác nhau thuộc các thể chế chính trị, văn hóa, giáo

dục,... có sự khác biệt dẫn đến sự khác biệt trong dư luận xã hội của các nhóm

người ấy. Nhẹ là bắt đầu bằng mức độ quan tâm, hơn thế là có những nhóm

công chúng riêng cho các vấn đề riêng. Do các nhóm xã hội rất đa dạng và chủ

đề quan tâm của họ cũng rất khác nhau nên khi xem xét đến dư luận xã hội,

chúng ta không thể bỏ qua nhân tố môi trường trực tiếp ảnh hưởng như thế nào

đến việc hình thành dư luận xã hội.

Book Dư luận xã hội (phần 4)

(Nguyễn Bùi Khiêm)

Phương tiện truyền thông

Trong việc hình thành dư luận, truyền thông có ảnh hưởng quan trọng do

nó đưa ra các vấn đề và hướng sự quan tâm công chúng vào những vấn đề và

nhân vật nhất định. Trongbất kỳ xã hội nào, các chính phủ đều mong muốn (dù

ở các mức độ khác nhau trong quan niệm về tự do báo chí) kiểm soát thông tin

được đưa ra từ các phương tiện truyền thông do những thông tin như vậy có thể

gây nên những dư luận mà chính phủ cho rằng sẽ gây tổn hại đến trật tự xã hội

hiện hành. Các tổ chức của chính phủ luôn theo dõi những tin tức trên báo chí

và xem đó như là những biểu hiện nhất định của dư luận xã hội để từ đó điều

chỉnh hành vi của mình. Thực tế đã chỉ ra rằng, những tin tức hàng đầu (hot

news) trên các phương tiện truyền thông thường là cơ sở tạo ra các dư luận

trong xã hội. Các phương tiện truyền thông cũng đóng vai trò trong việc kích

thích mối quan tâm của những nhóm công chúng khác nhau cũng như củng cố

thái độ của cá nhân về đối với những vấn đề nhất định. Ví dụ, trong cuộc bầu

cử Tổng thống Mỹ năm 2004, các phương tiện truyền thông đóng vai trò chủ

chốt trong việc vận động các cử tri đi bầu cho các ứng cử viên của mình, củng

cố những vấn đề chung trọng đại mà nước Mỹ đang phải đối mặt như nạn

khủng bố, sự suy giảm chất lượng của hệ thống an sinh xã hội….

Thực ra, các phương tiện truyền thông trước đây như đài, báo, truyền hình

thường được xem là ít quan trọng hơn môi trường xã hội trực tiếp khi hình

thành các thái độ nói riêng, dư luận xã hội nói chung do chúng chỉ gián tiếp ảnh

hưởng đến thái độ của cá nhân cũng như chỉ ảnh hưởng đến một bộ phận nhỏ

công chúng có trình độ học vấn, khả năng kinh tế, ở các khu vực đô thị. Tuy

nhiên, với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin như sự ra đời của

Internet, điện thoại di động, công nghệ phát sóng trực tiếp, phủ sóng toàn cầu,

số lượng người biết chữ gia tăng, đời sống kinh tế phát triển, truyền thông ngày

càng đóng trở nên không thể thiếu được trong đời sống của cá nhân, công đồng,

và quan trọng trong việc hình thành nên thái độ của cá nhân. Các phương tiện

truyền thông cho các cá nhân biết những người khác đang nghĩ gì và nhờ đó

định hướng dư luận xã hội. Các phương tiện truyền thông làm cho các thông tin

đơn lẻ được ngầm định trở thành những thông tin được nhiều người tin tưởng.

Với khả năng của mình, các phương tiện truyền thông có thể thuyết phục được

một số lượng cá nhân đông đảo, trải rộng theo các khu vực địa lý. Nếu ai đó nói

rằng, người nào kiểm soát được truyền thông, người đó sẽ kiểm soát xã hội, thì

câu nói ấy cũng không hoàn toàn sai. Đây chính là lý do cơ bản cho sự ra đời

của luật tự do báo chí trong hầu như tất cả các quốc gia trên thế giới, và quyền

tự do ngôn luận là một trong những quyền con người cơ bản nhất .

Ở các quốc gia phương Tây, sự phát triển của truyền thông, đặc biệt là

truyền hình, đã ảnh hưởng đến hoạt động của hệ thống nghị viện. “Trước khi có

truyền hình, các cuộc bầu cử ở cấp quốc gia được xem như các cuộc thi giữa rất

nhiều ứng cử viên hoặc các Đảng phái cho các vị trí trong nghị viện. Gần đây,

các cuộc bầu cử ở các quốc gia như Đức, Anh và Hoa Kỳ, lãnh đạo các đảng

phái đóng vai trò trung tâm. Các cuộc bầu cử thường chịu ảnh hưởng sâu sắc

bởi cá nhân của các ứng cử viên thủ tướng hay tổng thống. Các cuộc tranh luận

trên truyền hình cũng như các chương trình tranh cử trên truyền hình được các

ứng cử viên quan tâm nhiều hơn, và đóng vai trò quan trọng đối với kết quả bầu

cử. Truyền hình ở Pháp và Hoa Kỳ được xem như một sức mạnh củng cố chế

độ tổng thống theo đó tổng thống có thể dễ dàng yêu cầu công chúng cả nước

hơn là những nhà lãnh đạo khác. Chỉ khi truyền thông đại chúng còn mỏng, như

ở các quốc gia chậm phát triển hoặc ở các nước mà truyền thông bị kiểm soát

nghiêm ngặt, thì thông tin truyền miệng đôi khi có thể thể hiện những chức

năng tương tự như báo chí và các dạng truyền thông khác, dù ở một qui mô hạn

chế hơn. Nhìn chung, ở các nước chậm phát triển, những người biết chữ thường

đọc báo cho những người không biết chữ, hoặc một số lớn người tập trung

quanh chiếc đài phát thanh của làng. Truyền miệng ở chợ, ở hàng xóm, sau đó,

truyền tin đi xa hơn. Ở các quốc gia, nơi các thông tin quan trọng được chính

phủ giữ kín, thì những xử lý thông tin lớn được truyền tải bởi những lời đồn đại.

Lúc đó, truyền miệng giúp hình thành dư luận xã hội ở các nước chậm phát

triển và khuyến khích những dư luận "ngầm" ("underground" opinion) ở các

quốc gia chuyên chế, dù rằng, các quá trình này chậm hơn và thường liên quan

đến ít người hơn so với các quốc gia có hệ thống truyền thông phát triển hơn.

(dẫn theo Encyclopaedia Britanica)

Chúng ta đang bước vào một xã hội thông tin, các giao tiếp gián tiếp gia

tăng, các giao tiếp trực tiếp giảm xuống, các phương tiện truyền thông vì thế trở

thành nguồn cung cấp thông tin và tri thức chủ yếu, và như vậy nó có ảnh

hưởng rất nhiều đến cá nhân, cộng đồng. Các luồng thông tin do truyền thông

đem lại có thể tới từ nhiều nguồn, có thể mang tính tuyên truyền, có thể thuần

chất cung cấp thông tin, cũng có thể chỉ là giải trí,.... và cá nhân tưởng chừng

chìm trong bể thông tin hỗn độn. Tuy vậy, họ cũng chỉ có quyền lựa chọn theo

những hướng nhất định, mà những hướng ấy một phần được định hướng bởi

các phương tiện truyền thông. Khả năng tiếp xúc với các phương tiện truyền

thông góp phần quyết định đến thái độ của cá nhân, cộng đồng, và vì vậy ảnh

hưởng đến nhận thức và dư luận của họ đối với những vấn đề xã hội.

Các phương tiện truyền thông mới như Internet và điện thoại di động đang

đóng góp vào sự hiểu biết mới về dư luận xã hội. Theo đánh giá của các nhà

khoa học, đặc điểm quan trọng nhất mà các phương tiện truyền thông mới ảnh

hưởng đến dư luận xã hội là việc chúng giúp cá nhân có thể thể hiện được ý

kiến của mình khi ý kiến của họ khác với ý kiến của đa số trong xã hội. Về

quan điểm này, chúng ta biết rằng, dư luận xã hội là một thực thể xã hội tồn tại

độc lập và có ảnh hưởng đến các cá nhân. Đối với các phương tiện truyền thông

đại chúng trước đây, các cá nhân có những ý kiến khác với ý kiến của đa số

thường không bộc lộ ý kiến của mình vì hai lý do: thứ nhất do áp lực xã hội

khiến họ không muốn thể hiện ý kiến của mình; thứ hai, các phương tiện truyền

thông thường không sẵn sàng đăng tải những ý kiến đó. Các nhà nghiên cứu

truyền thông gọi đó là “spiral of silence” (vòng xoáy của sự im lặng). Tuy nhiên,

cùng với quá trình toàn cầu hoá, hiện đại hóa, đặc biệt là nhờ sự phát triển

vượt bậc của các phương tiện truyền thông như Internet, ý kiến thiểu số này đã

có cơ hội nói lên tiếng nói của mình. Chính vì lẽ đó, các luồng ý kiến tồn tại

trong dư luận xã hội ngày càng trở nên đa dạng hơn. Ngày nay, chúng ta có thể

thấy rằng Internet trở thành một thị trường thông tin hỗn loạn, có đủ loại thông

tin và rất nhiều luồng ý kiến khác nhau về cùng một vấn đề. Những tranh luận

trên Internet nhiều khi trở nên quá nóng và không có người thứ ba đứng ra phân

giải. Mỗi người có quyền bảo lưu ý kiến của mình. Chúng ta có thể thấy nhiều

khía cạnh tiêu cực từ Internet đối với cá nhân, đặc biệt là những đối tượng đang

trong quá trình hình thành nhân cách như thanh thiếu niên, tuy nhiên, chúng ta

cũng cần thừa nhận một thực tế rằng, Internet (hoặc ở một mức độ nhất định

nào đó là điện thoại di động) đã giúp cho giới trẻ có không gian để thể hiện bản

thân mình, khuyến khích sự tự do trong suy nghĩ và hành động.

Ở Việt Nam, phương tiện truyền thông có những đặc điểm nhất định.

Dưới sự quản lý của Đảng và Nhà nước, các phương tiện truyền thông nhắm

đến một cái đích xác định: xây dựng con người Việt Nam có tinh thần yêu nước,

tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có ý chí

vươn lên đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu, đoàn kết với nhân dân

thế thế giới trong sự nghiệp đấu tranh vì hoà bình, độc lập dân tộc, dân chủ và

tiến bộ xã hội; có ý thức tập thể, đoàn kết, phấn đấu vì lợi ích chung; Có lối

sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần kiệm, trung thực, nhân nghĩa, tôn

trọng kỷ cương phép nước, quy ước của cộng đồng.  Trong

những năm vừa qua, nhờ những chính sách đúng đắn của Đảng và nhà nước

cũng như tốc độ tăng trưởng kinh tế khả quan, các phương tiện truyền thông đã

có sự phát triển vượt bậc: phong phú về hình thức, nội dung đưa tin, đa dạng về

loại hình, công nghệ hiện đại… Thông tin đã đến với mọi người dân trên cả

nước. Các hình thức báo chí đủ loại ra đời để đáp ứng với nhu cầu của công

chúng như các báo hàng ngày, báo ngành, báo bằng tiếng nước ngoài, các đài

truyền hình trung ương, địa phương, các đài phát thanh từ trung ương đến địa

phương (tỉnh-thành phố, huyện-quận, xã-phường, thậm chí tới từng thôn bản-

khu dân cư). Đây là những điểm cần lưu ý trong khi xem xét, nghiên cứu dư

luận xã hội ở Việt Nam (chúng tôi sẽ nói kỹ hơn điều này ở phần một số đặc

điểm dư luận xã hội trong bối cảnh Việt Nam).

Những người định hướng dư luận

Những người định hướng dư luận đóng một vai trò thiết yếu trong việc

xác định các vấn đề quan trọng và trong việc gây ảnh hưởng lên các ý kiến của

cá nhân. Người định hướng dư luận là những người có uy tín đối với các cá

nhân trong cộng đồng trong các lĩnh vực cụ thể. Khi uy tín của người đó với

cộng đồng không còn thì khả năng ảnh hướng đến dư luận vì thế cũng mất đi.

Thông thường đó là những người hoạt động trong lĩnh vực chính trị, những

không nhất thiết lúc nào cũng phải như vậy. Ý kiến của một chính trị gia chắn

chắn sẽ không gây ảnh hưởng mạnh mẽ bằng một chuyên gia tài chính trong

cách đánh giá về khủng hoảng tiền tệ hay việc tăng giảm của giá dầu. Trong

mỗi lĩnh vực cụ thể, các chuyên gia về những lĩnh vực ấy có thể trở thành

những người định hướng dư luận. Các nhóm xã hội cũng luôn có những người

có vai trò của một thủ lĩnh, đồng thời họ cũng là người định hướng dư luận xã

hội.Những người định hướng dư luận không chỉ được giới hạn ở những hình

ảnh nổi bật của đời sống công cộng, mà dường như mọi cá nhân, ở mọi nhóm

xã hội, luôn tìm kiếm ở những người khác những hướng dẫn về những chủ đề

cụ thể mà họ chưa có đủ kiến thức hoặc thông tin để có thể ra những quyết định

cho riêng mình. Có thể, trong một cộng đồng, có rất nhiều người có uy tín trong

những lĩnh vực khác nhau. Có thể có những người có uy tín trong việc chữa

bệnh, trong lĩnh vực luật pháp, mua bán hàng hóa. Họ có thể trở thành những

người định hướng dư luận trong lĩnh vực của mình. Nói chung, những người

định hướng dư luận ở phạm vi nhóm, cộng đồng này không được biết đến ngoài

số bạn bè và những người biết rõ về họ, nhưng ảnh hưởng tích luỹ của họ trong

việc hình thành dư luận xã hội là đáng kể. (theo Encyclopaedia Britanica, xem

thêm phần phụ lục)

Cách thức theo đó người định hướng dư luận tạo ra các dư luận xã hội

bằng nhiều cách. Các nhà lãnh đạo chính trị có thể biến một vấn đề cho đến nay

khá ít người biết đến thành một vấn đề có tính quốc gia và họ kêu gọi sự quan

tâm đến vấn đề ấy. Ví dụ, không có nhiều người Mỹ quan tâm đến vũ khí huỷ

diệt của I-rắc cho tới khi tổng thống Mỹ G. Bush “sáng kiến” ra “trục ma quỷ”

và nguy cơ từ kho vũ khí huỷ diệt “tưởng tượng” từ đất nước nhiều dầu mỏ này.

Hoặc khi tổng thống Mỹ Nixon ra lệnh đổ bộ vào Campuchia năm 1970, chỉ có

7% dân Mỹ được trưng cầu ý kiến ủng hộ quyết định của tổng thống. Tuy nhiên,

tỷ lệ ủng hộ này tăng lên 50% sau khi tổng thống Nixon tiến hành đưa quân

vào Campuchia. Chúng ta thấy ở đây một ví dụ theo đó công chúng dễ dàng và

nhanh chóng hành động theo lời khuyên của các nhà lãnh đạo.

Ngoài ra, người định hướng dư luận tạo ra các dư luận xã hội bằng cách

tập hợp lại các luồng dư luận và đưa ra những nhận định của mình nhằm thống

nhất ý kiến về một vấn đề nhất định. Việc đưa ra những đánh giá để thống nhất

các ý kiến khác nhau có thể được tiến hành bằng nhiều cách, trong số đó có

cách đặt mới hoặc phổ thông hoá các biểu tượng hoặc khẩu hiệu. Các khẩu hiệu

có lẽ là một trong những công cụ hữu hiệu nhất, có sẵn cho các nhà lãnh đạo

chính trị. Mỗi khi được phát biểu rõ ràng, các biểu tượng và khẩu hiệu là một

sự sống động, dễ nhớ, được giữ lại một cách lặp đi lặp lại và truyền đạt tới các

công chúng rộng lớn bởi truyền thông đại chúng, và có thể trở thành nền tảng

(cơ sở) của dư luận xã hội ở mọi vấn đề được đưa ra nào. Trong chiến tranh

giành độc lập cho tổ quốc, chúng ta đã có những khẩu hiệu như “thà hy sinh tất

cả chứ không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ”, “quyết tử cho tổ quốc

quyết sinh”, “tất cả cho tiền tuyến, tất cả vì miền Nam ruột thịt”,... đã khơi dậy

trong quần chúng những tình cảm thiêng liêng, tạo nên những dư luận thuận lợi

góp phần vào thắng lợi của cuộc chiến tranh cứu nước thần thánh của dân tộc.

Trong từng xã hội, nhóm, cộng đồng, luôn có những người có uy tín để cá

nhân có thể tham khảo ý kiến. Đối với xã hội Philippines chẳng hạn, cộng đồng

Thiên chúa giáo có một vai trò quan trọng trong xã hội kể cả đối với việc ủng

hộ hay lật đổ Tổng thống

Trong từng nhóm, cộng đồng, luôn có những người có uy tín để cá nhân

có thể tham khảo ý kiến. Với xã hội trọng xỉ như ở các làng Việt, những người

già nhận được sự kính trọng của các thành viên trong cộng đồng, vì thế, tiếng

nói của họ có vai trò quyết định trọng nhiều công việc đại sự của làng xóm. Tuy

nhiên, xã hội luôn thay đổi. Vai trò xã hội của các cá nhân cũng thay đổi theo sự

thay đổi của xã hội. Trong giai đoạn hiện nay, các doanh nhân thành đạt đã có

vai trò quan trọng hơn và nhận được sự quan tâm của xã hội; các phương tiện

truyền thông dần dần đóng vai trò của những người định hướng dư luận, điều

này được thể hiện bằng những mục, các dịch vụ tư vấn trên các phương tiện

truyền thông. Những người định hướng dư luận, giờ đây, dường như là những

người thường xuất hiện trước công chúng trên các phương tiện truyền thông.

Trong một bối cảnh như thế, các nghiên cứu dư luận xã hội cần phải tính đến

những hướng dẫn dư luận từ các phương tiện này bên cạnh những ảnh hưởng

của những người dẫn dắt dư luận.