Chào 2026
Chào mừng các bạn sinh viên và độc giả đến với chuỗi bài viết chuyên sâu về "Truyền thông Đa phương tiện trong môi trường AI" do Nguyễn Bùi Khiêm biên soạn. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) đang tạo ra một "điểm uốn" lịch sử, làm thay đổi tận gốc cách thức sản xuất và tiếp nhận thông tin, tài liệu này được xây dựng nhằm giúp người học không chỉ nắm bắt công cụ mà còn sở hữu một hệ thống lý luận vững chắc để làm chủ công nghệ.
Để các bạn tiện theo dõi và thảo luận, tác giả sẽ lần lượt đăng tải nội dung này theo 4 phần trọng tâm:
• Phần I: Đa phương tiện, Hội tụ và sự chuyển đổi khái niệm. Chúng ta sẽ cùng truy nguyên lịch sử để hiểu vì sao đa phương tiện hiện nay là sự hợp nhất nội tại trong hệ thống AI chứ không chỉ là tổng hợp kỹ thuật đơn thuần.
• Phần II: Tin, Sự kiện và Thông điệp. Khám phá cách tin tức dịch chuyển từ vị trí độc tôn sang vai trò là "điểm neo" của cả một chuỗi nội dung đa nền tảng.
• Phần III: Mô hình tiếp cận nội dung mới. Giới thiệu mô hình tư duy từ "Kỹ năng → Sản phẩm" sang "Ý tưởng → Không gian tiềm ẩn → Điều phối", nơi nhà báo đảm nhận vai trò của một kiến trúc sư thông tin.
• Phần IV: Những năng lực cốt lõi và Đạo đức. Xác lập những giá trị bản lĩnh về lý luận, văn hóa và trách nhiệm đạo đức để người làm báo không bị thay thế bởi máy móc.
Đây là tài liệu dưới dạng dự thảo (tháng 01/2026), do đó, tác giả rất mong nhận được sự tương tác, góp ý và phản biện từ các bạn sinh viên cũng như các đồng nghiệp. Mọi ý kiến đóng góp xin vui lòng gửi về cho tác giả qua các hình thức:
• Email: Nguyenbuikhiem@gmail.com
• Facebook: KhiemNguyen
• Số điện thoại/Zalo: 0934500199
Sự tương tác của các bạn chính là nguồn tư liệu quý giá để tài liệu được hoàn thiện hơn trước khi công bố chính thức. Hãy cùng bắt đầu hành trình tái định nghĩa truyền thông hiện đại với Phần I ngay dưới đây..
TRUYỀN THÔNG ĐA PHƯƠNG TIỆN TRONG MÔI TRƯỜNG AI
Nguyễn Bùi Khiêm I. ĐA PHƯƠNG TIỆN, HỘI TỤ VÀ SỰ CHUYỂN ĐỔI KHÁI NIỆM TRONG TRUYỀN THÔNG HIỆN ĐẠI Sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông số và đặc biệt là sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo đã làm thay đổi sâu sắc cách thức sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin. Các khái niệm vốn từng giữ vai trò trung tâm trong nghiên cứu truyền thông, như “đa phương tiện” (multimedia) và “hội tụ” (convergence), nay đang được tái định nghĩa khi công nghệ tạo sinh (generative AI) nội dung cho phép văn bản, hình ảnh, âm thanh, video và nhiều dạng biểu đạt khác được tạo tác và chuyển đổi ngay trong nội tại của hệ thống trí tuệ nhân tạo. Để hiểu đúng truyền thông hiện nay, không chỉ cần nắm bắt các khái niệm mới nhất mà còn phải truy nguyên sự hình thành, phát triển và biến đổi của những khái niệm gốc. Chính tiến trình lịch sử của chúng cho phép ta nhận diện bản chất thật của truyền thông đương đại và thấy rõ những yêu cầu mới đặt ra đối với người làm báo, người học chuyên ngành báo chí – truyền thông. Trước khi đi vào phân tích sâu hai khái niệm này trong môi trường AI, chúng ta sẽ hệ thống hóa từ gốc rễ cách chúng hình thành, bị biến đổi và tái cấu trúc qua từng thời kỳ. Đây là cơ sở quan trọng để người học hình dung đúng bối cảnh, tránh hiểu nhầm khái niệm và xây dựng nền tư duy vững chắc cho các chương học tiếp theo. 1. Truyền thông đa phương tiện – lịch sử hình thành và tiến hóa Khái niệm truyền thông đa phương tiện (multi media) ngày nay là một bộ phận không thể thiếu của truyền thông số, nhưng nó không phải lúc nào cũng mang ý nghĩa như hiện tại. Trước thập niên 1960, media chủ yếu được hiểu như các kênh truyền thông đại chúng gồm báo in, phát thanh và truyền hình. Khi đó, “multi media” chỉ mô tả sự tồn tại song song của nhiều loại hình truyền thông, chưa hàm ý sự kết hợp các phương thức biểu đạt trong cùng một sản phẩm. Đa phương tiện ở giai đoạn này là sự đa dạng của các kênh truyền tải thông tin, chứ chưa liên quan tới kỹ thuật hay hình thức biểu đạt. Tư duy mới xuất hiện khi Marshall McLuhan công bố Understanding Media (1964) với luận điểm “phương tiện chính là thông điệp”. Media không chỉ là thiết bị hay kênh truyền thông, mà là một môi trường biểu đạt định hình cách con người cảm nhận thế giới. Tư tưởng này mở ra cách hiểu mới về đa phương tiện như sự kết hợp nhiều môi trường biểu đạt nhằm tạo trải nghiệm thông tin phong phú hơn. Đây là nền tảng lý luận quan trọng của truyền thông đa phương tiện hiện đại, dù thời điểm đó chưa có công nghệ số. Từ thập niên 1980 đến 1995, khi máy tính cá nhân, CD-ROM và World Wide Web ra đời, đa phương tiện chuyển sang hàm nghĩa kỹ thuật. Multimedia trở thành khả năng tích hợp văn bản, hình ảnh, âm thanh, video và hoạt hình trong cùng một môi trường điện tử. Các sản phẩm giáo dục, website sơ khai và phần mềm trình chiếu minh họa rõ nhất cho sự dịch chuyển này. Lúc này, đa phương tiện không còn chỉ là một diễn ngôn văn hóa mà trở thành một tính năng kỹ thuật số. Đến đầu những năm 2000, sự phát triển nhanh của hạ tầng Internet băng rộng (ADSL) đã làm thay đổi căn bản cách công chúng tiếp cận thông tin. Việc truy cập báo chí trực tuyến trở nên tiện lợi, nhanh và rẻ hơn báo in, mở ra một môi trường truyền thông mới. Cùng thời điểm đó, các nhà xuất bản truyền thống bắt đầu dịch chuyển sang không gian số nhằm giảm chi phí in ấn và mở rộng tệp độc giả, trong khi nhiều tòa soạn mới được thành lập hoàn toàn trên nền tảng trực tuyến, vận hành linh hoạt hơn và thích ứng nhanh hơn với thị trường. Đặc biệt, nhóm công chúng đô thị trẻ – những người tiếp nhận công nghệ nhanh – trở thành lực đẩy quyết định hình thành thói quen đọc tin điện tử. Tập hợp những yếu tố này đã tạo nên một “điểm uốn” (inflection point) khiến báo chí điện tử tăng trưởng mạnh và từng bước trở thành dòng truyền thông chủ đạo của kỷ nguyên số. Trong bối cảnh đó, khái niệm truyền thông đa phương tiện được tái định nghĩa ngay trong môi trường tác nghiệp. Các tòa soạn bắt đầu yêu cầu phóng viên sản xuất bài viết theo nhiều hình thức đồng thời, từ văn bản, ảnh, âm thanh, video cho đến đồ họa dữ liệu. Multimedia không còn là lựa chọn mở rộng mà trở thành năng lực nghề nghiệp bắt buộc trong newsroom hội tụ, nơi một phóng viên phải đảm nhiệm nhiều vai trò khác nhau. Sản phẩm báo chí từ đây không còn là một bản tin đơn tuyến, mà trở thành một ‘gói biểu đạt đa lớp’, có thể triển khai đồng thời trên nhiều nền tảng và đáp ứng các dạng thức tiếp nhận khác nhau của công chúng.Từ năm 2015, khi mạng xã hội và video ngắn bùng nổ, đa phương tiện trở thành ngôn ngữ giao tiếp chủ đạo trên các nền tảng như Facebook, YouTube, TikTok và Instagram. Người dùng bình thường cũng sản xuất nội dung đa phương tiện, biến multimedia thành một dạng thức văn hóa xã hội phổ biến, không còn là đặc quyền của báo chí hay truyền thông chuyên nghiệp. Trí tuệ nhân tạo vốn đã hiện diện trong báo chí và truyền thông từ nhiều năm trước, chủ yếu dưới dạng các hệ thống phân tích dữ liệu, gợi ý nội dung hoặc tự động hóa quy trình. Tuy nhiên, phải đến năm 2023, với sự xuất hiện và phổ cập của các mô hình trí tuệ nhân tạo tạo sinh (generative AI) như Chat GPT, Gemini, My Notebook LM… hay các mô hình đa phương thức đầu tiên được thương mại hóa rộng rãi, truyền thông đa phương tiện mới bước sang một giai đoạn hoàn toàn khác. Những mô hình này lần đầu tiên cho phép văn bản, hình ảnh, âm thanh và video được biểu diễn trong cùng một không gian tiềm ẩn, qua đó tạo điều kiện để AI biến đổi nội dung giữa các dạng biểu đạt khác nhau mà không cần quy trình thủ công. Nhờ khả năng chuyển văn bản thành hình, hình thành video, video thành văn bản hoặc tạo ra các biểu đạt mới theo chỉ dẫn của con người, đa phương tiện không còn là kết quả của kỹ năng tác nghiệp của phóng viên, mà trở thành sản phẩm của quá trình kiến tạo nội tại của mô hình AI. Điều này dẫn đến một bản chất mới của truyền thông đa phương tiện trong thời đại số: nó là kết quả của sự hợp nhất công nghệ tạo sinh, chứ không chỉ là tổng hợp kỹ thuật như giai đoạn trước. 2. Truyền thông hội tụ: từ hội tụ công nghệ đến hội tụ trong không gian trí tuệ nhân tạo Khái niệm truyền thông hội tụ (convergence) có nguồn gốc kỹ thuật, xuất hiện cuối thập niên 1980 và đầu 1990 trong lĩnh vực công nghệ thông tin – viễn thông. Khi các công nghệ điện thoại, máy tính, truyền hình cáp và Internet bắt đầu hợp nhất, “convergence” được hiểu là sự hội tụ của hạ tầng kỹ thuật. Nicholas Negroponte , trong Being Digital (1995), đã mô tả sự chuyển dịch từ nguyên tử sang bit và xu hướng hợp nhất các công nghệ truyền thông vào một nền tảng số chung. Khi Internet phát triển trong những năm cuối 1990 và đầu những năm 2000, hội tụ trở thành khái niệm mô tả sự kết nối giữa các ngành công nghiệp truyền thông: báo in, radio, truyền hình và truyền thông số. Đây là giai đoạn hội tụ mang tính kinh tế – công nghiệp, gắn với sự sáp nhập các tập đoàn truyền thông toàn cầu. Bước ngoặt xuất hiện khi báo chí điện tử buộc các tòa soạn phải chuyển đổi cấu trúc tổ chức. Hội tụ trở thành mô hình toà soạn hội tụ, nơi nhiều bộ phận và quy trình sản xuất được hợp nhất vào một trung tâm chỉ huy thông tin. Phóng viên phải hội tụ kỹ năng, biết viết, quay, dựng và phát nội dung trên nhiều nền tảng. Hội tụ lúc này mang nghĩa tổ chức – nghề nghiệp. Từ sau năm 2015, khi các nền tảng mạng xã hội như Facebook, YouTube và đặc biệt là sự trỗi dậy của Instagram, TikTok tạo thành không gian giao tiếp chủ đạo của công chúng, khái niệm hội tụ không chỉ còn là sự hội tụ công nghệ trong tòa soạn, mà mở rộng thành một hiện tượng văn hóa – hành vi. Người dùng tiếp nhận, sản xuất và lan truyền thông tin trên nhiều nền tảng cùng lúc, kết hợp văn bản, hình ảnh, video và âm thanh trong các thực hành giao tiếp hằng ngày. Sự dịch chuyển này khiến hội tụ trở thành một kiểu hành vi văn hóa mới của công chúng số, chứ không còn giới hạn trong hoạt động sản xuất tin tức của các tòa soạn. Nội dung báo chí, nội dung giải trí và nội dung do người dùng tạo ra hòa trộn trong cùng một dòng thông tin. Công chúng vừa là người nhận, vừa là người sản xuất và phân phối nội dung. Hội tụ không chỉ là hợp nhất quy trình mà là hợp nhất hành vi trong hệ sinh thái nền tảng. Từ năm 2023, AI đưa hội tụ sang một tầng nghĩa mới. Tất cả dạng nội dung – văn bản, hình ảnh, âm thanh, video – đều được biểu diễn trong cùng một không gian dữ liệu. Quy trình sản xuất nội dung được hội tụ trong một hệ thống thống nhất: AI có thể viết kịch bản, sinh hình ảnh, tạo giọng đọc, dựng video và xuất bản trên nhiều nền tảng chỉ bằng một lệnh. Hội tụ không còn là phóng viên đa kỹ năng mà là AI đa năng, còn con người giữ vai trò thiết kế, kiểm chứng và điều phối. 3. Mối quan hệ giữa truyền thông đa phương tiện và truyền thông hội tụ Từ hai tiến trình phát triển trên, cần phân tích mối quan hệ giữa đa phương tiện và hội tụ để hiểu rõ ranh giới và điểm giao giữa hai khái niệm vốn được sử dụng rộng rãi trong truyền thông hiện đại. Truyền thông đa phương tiện tập trung vào phương thức biểu đạt của thông điệp. Một thông điệp có thể được truyền tải qua văn bản, hình ảnh, âm thanh, video và nhiều dạng biểu đạt khác. Mỗi hình thức mang cơ chế tác động riêng lên công chúng, tạo sự phong phú và chiều sâu cho nội dung. Đa phương tiện là khái niệm về biểu đạt. Ngược lại, truyền thông hội tụ tập trung vào cơ chế vận hành của thông điệp. Hội tụ là sự hợp nhất công nghệ, quy trình, nội dung và hành vi tiếp nhận để tạo nên một hệ thống thông tin thống nhất. Nó mô tả cách các phương tiện, nền tảng và phòng tin phối hợp với nhau. Hội tụ là khái niệm về cơ chế. Hai khái niệm giao nhau khi truyền thông bước vào môi trường số, bởi đa phương tiện tạo ra chất liệu cho quá trình hội tụ, trong khi hội tụ tạo ra môi trường để các biểu đạt đa phương tiện được vận hành, tái phân phối và tái tạo. Trong thời đại AI, mối quan hệ này trở nên mật thiết hơn khi cả hai cùng diễn ra bên trong mô hình trí tuệ nhân tạo: AI vừa sinh ra các biểu đạt đa phương tiện, vừa hội tụ quy trình sản xuất thành một chuỗi thống nhất. Ranh giới giữa hai khái niệm trở nên linh hoạt, nhưng vai trò lý luận của chúng vẫn khác nhau: đa phương tiện nhấn mạnh biểu đạt, còn hội tụ nhấn mạnh tổ chức – hệ thống. Nghiên cứu về sự hình thành, phát triển và biến đổi của hai khái niệm nền tảng trong truyền thông hiện đại: truyền thông đa phương tiện và truyền thông hội tụ, có thể thấy sự thay đổi của chúng không chỉ phản ánh sự tiến bộ công nghệ mà còn phản ánh sự chuyển dịch trong cách xã hội tạo ra và tiếp nhận thông tin. Truyền thông đa phương tiện trở thành ngôn ngữ biểu đạt chủ đạo của truyền thông số, trong khi truyền thông hội tụ trở thành mô hình tổ chức và hệ sinh thái vận hành thông tin. Trong thời đại AI, cả hai khái niệm được tái định nghĩa theo hướng hội nhập sâu vào hệ thống trí tuệ nhân tạo, nơi các biểu đạt, quy trình và dữ liệu được hợp nhất trong cùng một cấu trúc. Với sinh viên báo chí và truyền thông, việc hiểu rõ hai khái niệm này là nền tảng để nắm bắt bản chất của truyền thông hiện nay và xây dựng những năng lực phù hợp với môi trường nghề nghiệp mới. Chương học cung cấp không chỉ kiến thức lý luận mà còn định hướng nhận thức, giúp người học tiếp cận truyền thông với tư duy hệ thống và khả năng phân tích phê phán. Câu hỏi ôn tập: - Trình bày định nghĩa truyền thông đa phương tiện bằng lời của bạn. Vì sao nói “đa phương tiện” là đa dạng cách biểu đạt một thông điệp? - Nêu sự khác biệt cốt lõi giữa truyền thông đa phương tiện và truyền thông hội tụ. Vì sao hai khái niệm dễ bị nhầm lẫn? - Vì sao có thể nói rằng trong thời đại AI, đa phương tiện và hội tụ đang đan xen trong nội tại của hệ thống trí tuệ nhân tạo?. (Mời các bạn đón xem tiếp Phần II và các phần tiếp theo)
